We are searching data for your request:

Forums and discussions:
Manuals and reference books:
Data from registers:
Wait the end of the search in all databases.
Upon completion, a link will appear to access the found materials.

The Hayasa-Azzi were an indigenous Bronze Age tribal confederation which flourished on the plateau of ancient Armenia and eastern Anatolia between c. Although the historical record is impoverished and disputed regarding the region at this time, it is known that they were enemies of the powerful Hittites further to the east, were probably infiltrated by the Thraco-Phrygians following the collapse of the Hittite Empire c. 1200 BCE, and then became part of the kingdom of Urartu from the 9th century BCE.


The Hayasa-Azzi are the eponym of the Hay people, the term Armenians use to describe themselves and their state, Hayastan. Whether there is an actual connection between the ancient Hayasa-Azzi people and the more modern Armenia state (which only first appears in records from the 6th century BCE) is still being debated amongst scholars. The first mention in the historical record of the people of the Armenian highlands is in inscriptions of the Assyrian king Shalmaneser I (r. 1274-1245 BCE) in which they are referred to as the Uruatri. The term, meaning “of the mountainous country”, likely refers to all tribes of the region and not one particular kingdom. In inscriptions of the Assyrian king Tukulti-Ninurta I (r. 1244-1208 BCE) the region is referred to as “the Land of the Nairi” and tribute is extracted from it; 43 different kings are mentioned, indicating the area had not yet achieved political unity.

The people, as with their regional successors in later times, became adept at animal husbandry & famed horse-breeders.

The confederation known as the Hayasa-Azzi probably included other tribes such as the Alzi (Alshe) to the south. The territory the confederation of kingdoms controlled likely extended from Ararat in the east and straddled the western Euphrates River in the south but, again, details are lacking and disputed. The heartland was, at least as presented in later tradition, in the region of Erznga (Erzinjan) on the plain of Erzerum, northwest of Lake Van.


Protected by the high altitude of the plain of Ararat with its encircling mountains and with access from Mesopotamia limited to the southwest and across the Euphrates River, the Hayasa-Azzi benefitted from a certain isolation from foreign enemies while the local geography still permitted trade links. The mountains to the south, in particular, were a formidable barrier to ancient invaders and so two distinct areas of culture developed: the more advanced Mesopotamian civilizations of the lowlands to the south and the more isolated upland plateau. However, with fertile lands and natural resources such as gold, the Hayasa-Azzi flourished. The people, as with their regional successors in later times, became adept at animal husbandry and famed horse-breeders. The pottery produced was not painted (as it was to the south) but had a highly polished black finish.

The Hittites

Four consecutive Hayasa-Azzi kings are known from the period 1390 to 1335 BCE; they are Karannish, Mariyash, Hukkanash, and Anniyash. Their dealings with the Hittite Empire illustrate the ambivalent relationship between the two states. Karannish attacked the Hittites but was rebuffed by Tudhaliya II and then by Suppiluliuma I (r. c. 1344-1322 BCE) who was busy expanding his empire in all directions. A friendlier state of affairs is indicated by Mariyash's marriage to a Hittite princess, although he was later executed for breaching his matrimonial contract with the Hittites, to whom the Hyasa-Azzi may now have been a vassal state. Nevertheless, the arrangement was repeated when King Hukkanash married the sister of Suppiluliuma and prisoners of war were released as a consequence by both sides. Anniyash was more aggressive and attacked several Hittite outposts and then refused to release any of the prisoners he had captured. Then the Hittite king Mursili II (r. 1321–1295 BCE) moved eastwards and invaded Hayasa, a campaign recorded in inscriptions such as here from the Annals of Mursil:

Love History?

Sign up for our free weekly email newsletter!

And as I was returning from Astatan to Carchemish, the royal prince Nana-Lu came to meet me on the road and said, 'The Hayasan enemy having besieged Ganuvara, Nuvanza marched against him and met him under the walls of Ganuvara. Ten thousand men and seven hundred chariots were drawn up in battle against him, and Nuvanza defeated them. There are many dead and many prisoners.' (in Kurkjian, 31)

The Hayasa-Azzi were severely weakened but saved from total collapse by the onset of winter and consequent withdrawal of the Hittite army, and, in the longer term, by the ultimate demise of the Hittite empire c. 1200 BCE following invasions from elsewhere, notably by the Sea Peoples.


Over time the Hayasa-Azzi mixed with other local tribes such as the Arme-Shupria and Nairi, probably motivated by the need for defence against more aggressive and powerful neighbours such as the Hittites and then the Assyrians in the southeast. Eventually, these various kingdoms would be fused into the region's first recognisable and recorded state, the kingdom of Urartu. With its capital at Tushpa, the Urartu civilization would flourish in Armenia, eastern Turkey, and western Iran from the 9th to 6th century BCE.

This article was made possible with generous support from the National Association for Armenian Studies and Research and the Knights of Vartan Fund for Armenian Studies.


Hayasa-Azzi or Azzi-Hayasa (Hittite: URUḪaiaša-, Armenian: Հայասա) was a Late Bronze Age confederation formed between two kingdoms of Armenian Highlands, Hayasa located South of Trabzon and Azzi, located north of the Euphrates and to the south of Hayasa. The Hayasa-Azzi confederation was in conflict with the Hittite Empire in the 14th century BC, leading up to the collapse of Hatti around 1190 BC.

In the poorly preserved factual report of Šuppiluliumaš I., Ḫajaša is mentioned between Irrite, "Ituwa" (URU I-tu 40 -u wa, presumably Išuwa) and Karkemiš (fragment 41), which is a situation on the upper Euphrates north of Išuwa. Many authors settle Ḫajaša in the area of Erzurum or Erzincan. Yakar takes a position in the northeastern Pontos at. Ḫajaša thus controlled the trade routes between the Anatolian highlands and the valley of the Araxes and theCaucasus.

Herzfeld wants Ḫajaša with Hayk, a term from the 6th century BC. BC and the Tayk and Taochi of Xenophon and Strabon equate. Hewsen doubts this.

Claudia Sagona tries to locate Azzi in the Erzurum area. Equality between Ḫajaša and the Armenian national hero Hayk is generally rejected.

Before Tudhaliya III (1500-1340s BC)
Hittite inscriptions deciphered in the 1920s by the Swiss scholar Emil Forrer testify to the existence of a mountain country, the Hayasa and/or the Azzi, lying around Lake Van. Several prominent authorities agree in placing Azzi to the north of Ishuwa. Others see Hayasa and Azzi as identical.

Records of the time between Telipinu and Tudhaliya III are sketchy. The Hittites seem to have abandoned their capital at Hattusa and moved to Sapinuwa under one of the earlier Tudhaliya kings. In the early 14th century BC, Sapinuwa was burned as well. Hattusili III records at this time that the Azzi had "made Samuha its frontier." It should be borne in mind that people who view themselves as great civilizations are not always too particular about which group of so-called "Barbarians" they are fighting. Also at times multiple atrocities are blamed on one group as a rallying cry for a current war.

Tudhaliya III and Suppiluliuma I (1360s-1320s BC)
Tudhaliya III chose to make the city of Samuha, "an important cult centre located on the upper course of the Marassantiya river" as a temporary home for the Hittite royal court sometime after his abandonment of Hattusa in the face of attacks against his kingdom by the Kaska, Hayasa-Azzi and other enemies of his state. Samuha was, however, temporarily seized by forces from the country of Azzi. At this time, the kingdom of Hatti was so besieged by fierce attacks from its enemies that many neighbouring powers expected it to soon collapse. The Egyptian pharaoh, Amenhotep III, even wrote to Tarhundaradu, king of Arzawa: "I have heard that everything is finished and that the country of Hattusa is paralysed."(EA 31, 26-27) However, Tudhaliya managed to rally his forces indeed, the speed and determination of the Hittite king may have surprised Hatti's enemies including the Kaska and Hayasa-Azzi. Tudhaliya sent his general Suppiluliuma, who would later serve as king himself under the title Suppiluliuma I, to Hatti's northeastern frontiers, to defeat Hayasa-Azzi. The Hayasans initially retreated from a direct battle with the Hittite commander. The Hittitologist Trevor R. Bryce notes, however, that Tudhaliya and Suppiluliuma eventually:

invaded Hayasa-Azzi and forced a showdown with its king Karanni (or Lanni) near the city of Kumaha. The passage (in the 'Deeds of Suppiluliuma') recording the outcome of this battle is missing. But almost certainly, the Hittite campaign resulted in the conquest of Hayasa-Azzi, for subsequently Suppiluliuma established it as a Hittite vassal state, drawing up a treaty with Hakkana, its current ruler.

The Hayasans were now obliged to repatriate all captured Hittite subjects and cede "the border [territory] which Suppiluliuma claimed belonged to the Land of Hatti." Despite the restrictions imposed upon Hakkani, he was not a completely meek and submissive brother-in law of the Hittites in political and military affairs. As a condition for the release of the thousands of Hittite prisoners held in his domain, he demanded first the return of the Hayasan prisoners confined in Hatti.

During their reigns, the cuneiform tablets of Boğazköy begin to mention the names of three successive kings who ruled over a state of Hayasa and/or Azzi. They were Karanni, Mariya, and Hakkani (or Hukkana). Hakkani, married a Hittite princess. When Suppiluliuma had become king himself, Hakkani proceeded to marry Suppiluliuma's sister.

In a treaty signed with Hakkani, Suppiluliuma I mentions a series of obligations of civil right:

My sister, whom I gave you in marriage has sisters through your marriage, they now become your relatives. Well, there is a law in the land of the Hatti. Do not approach sisters, your sisters-in law or your cousins that is not permitted. In Hatti Land, whosoever commits such an act does not live he dies. In your country, you do not hesitate to marry your own sister, sister-in law or cousin, because you are not civilized. Such an act cannot be permitted in Hatti.

Mursili II (1320s-1290s BC)
The kingdom of Hayasa-Azzi remained a loyal Hittite vassal state for a time, perhaps hit by the same plague which claimed Suppiluliuma and his son Arnuwanda II. But, in Mursili's seventh year (three years before Mursili's eclipse - so, 1315 BC), the "lord of Azzi" Anniya took advantage of Pihhuniya's unification of the Kaskas and raided the Land of Dankuwa, a Hittite border region, where he transported its population back to his kingdom.

Cavaignac wrote of that period that Anniya "had sacked several districts and refused to release the prisoners taken." Anniya's rebellion soon prompted a Hittite response. The Hittite King Mursili II, having defeated Pihhuniya, marched to the borders of Hayasa-Azzi where he demanded Anniya return his captured subjects. When Anniya refused, Mursili immediately attacked the Hayasa's border fortress of Ura. In the following spring, he crossed the Euphrates and re-organized his army at Ingalova which, about ten centuries later, was to become the treasure-house and burial-place of the Armenian kings of the Arshakuni Dynasty. One of the captured fortresses lay on the west side of Lake Van.

Despite Mursili's Year 7 and probable Year 8 campaigns against Hayasa-Azzi, Anniya was still unsubdued and continued to defy the Hittite king's demands to return his people at the beginning of Mursili's Ninth year. Then, in the latter's Year 9, Anniya launched a major counter-offensive by once again invading the Upper Land region on the Northeast frontier of Hatti, destroying the Land of Istitina and placing the city of Kannuwara under siege. Worse still, Mursili II was forced to face another crisis in the same year with the death of his brother Sarri-Kusuh, the Hittite viceroy of Syria. This prompted a revolt by the Nuhašše lands against Hittite control. Mursili II took decisive action by dispatching his general Kurunta to quell the Syrian rebellion while he sent another general, the able Nuwanza (or Nuvanza) to expel the Hayasa-Azzi enemy from the Upper Land. After consulting some oracles, the king ordered Nuwanza to seize the Upper Land territory from the Hayasan forces. This Nuwanza did by inflicting a resounding defeat against the Hayasa-Azzi invaders henceforth, Upper Land would remain "firmly in Hittite hands for the rest of Mursili's reign under the immediate authority of a local governor appointed by the king." While Mursili II would invade and reconquer Hayasa-Azzi in his tenth year, its formal submission did not occur until the following year of the Hittite king's reign.

The Annals of Mursili describe the campaigns of Mursili against Hayasa-Azzi below:

The people of Nahasse arose and besieged" (name indecipherable). "Other enemies and the people of Hayasa likewise. They plundered Institina, blockaded Ganuvara with troops and chariots. And because I had left Nuvanzas, the chief cup-bearer, and all the heads of the camp and troops and chariots in the High Country, I wrote to Nuvanzas as follows 'See the people of Hayasa have devastated Institina, and blockaded the city of Ganuvara.' And Nuvanza led troops and chariots for aid and marched to Ganuvara And then he sent to me a messenger and wrote to me 'Will you not go to consult for me the augur and the foreteller? Could not a decision be made for me by the birds and the flesh of the expiatory victims?
And I sent to Nuvanza this letter: 'See, I consulted for you birds and flesh, and they commanded, Go! because these people of Hayasa, the God U, has already delivered to you strike them!
And as I was returning from Astatan to Carchemish, the royal prince Nana-Lu came to meet me on the road and said, 'The Hayasan enemy having besieged Ganuvara, Nuvanza marched against him and met him under the walls of Ganuvara. Ten thousand men and seven hundred chariots were drawn up in battle against him, and Nuvanza defeated them. There are many dead and many prisoners.

(Here the tablets are defaced, and 15 lines lost.)

And when I arrived in Tiggaramma, the chief cup-bearer Nuvanza and all the noblemen came to meet me at Tiggaramma. I should have marched to Hayasa still, but the chiefs said to me, 'The season is now far advanced, Sire, Lord! Do not go to Hayasa.' And I did not go to Hayasa.

Decline of Hayasa
Mursili, himself, could now take satisfaction in the reduction of the hostile and aggressive kingdom of Hayasa-Azzi once more to a Hittite vassal state. After Anniya's defeat, Hayasa-Azzi never appears again in the Hittite (or Assyrian) records as a unified nation. Hayasa as a fighting power was practically eliminated by the expedition of Mursili II.

Ḫajaša was ruled by several chiefs. The following are handed down:

Karanniš / Lanniš (m Kar (or La-a) -an-ni-iš LUGAL KUR URU Ḫa-ia-ša) at the time of Tuthalias III.
Marijas at the time of Tuthalias III.
Huqqanas at the time of Šuppiluliuma I.
Andaratlis of Azzi at the time of Šuppiluliuma I.
Annias, son of Mary under Muršili II.
Mothers in Haliman under Muršili II.
Cities and fortifications
Aripsa, maybe on the Black Sea
Haliman (fortress) among mothers
Tukkama in Azzi, ruled by a council of elders
Ura (fortress)

The basis of life in Ḫajaša was agriculture, the vassal contract of Vasuqqana mentions threshing areas, fields and wingers, as well as cattle and sheep (CTH 42, 䅡). Nomadic cattle breeding is also likely to have been significant.

Social structure
At the time of Šuppiluliumas I, Ḫajaša was ruled by several chiefs. They commanded foot troops and chariot fighters (CTH 42, 䅜). There were also cities in the area of Ḫajaša, at least one of them, Tukkama, was ruled by a council of elders (LÚ MEŠ ŠU.GI), as were cities in neighboring Išuwa. This suggests a considerable independence of the local chiefs, whose authority perhaps extended above all to the nomadic part of the mountain.

Ḫuqqanas (Hukkanas) from Ḫajaša, the most powerful of these chiefs, signed a vassal contract with the Hittite great king Šuppiluliuma I (CTH 42). Ḫuqqanas married a sister of the great king, making him a member of his court. It is not clear whether it was a daughter of the queen or a concubine - the contract mentions her sisters from the same womb and from the same sperm - but the latter is more likely. In the contract, the great king emphasized how he had lifted Ḫuqqanas, previously "a low dog", and did well with him (CTH 42, ڇ).

In Ḫajaša it was obviously common for a man to marry several sisters (section 25) or for brothers to have their wives together (section 29). Therefore, Ḫuqqanas is expressly warned against such behavior: "In Hatti, it is not common for a man to sleep with his sister (sister to his wife) or base (base to his wife). Whoever does this will be executed with us. " (§ 25). He is also warned not to step too close to a lady in the palace - if he sees a lady in the palace or even a servant coming, he should not speak to her, but hurry to get out of her way and keep her distance (䅗). As a warning, the story of Marijas is reported, who only looked at a maid and was therefore executed by order of Tuthalia III, Suppiluliuma's father, who had observed this from a window. While polygamy was common in Ḫajaša, it was only permitted in the Hittite empire to hold concubines next to the wife (䅙). Ḫuqqanas had to divorce his wife from Azzi when he married the king's sister.

Ḫuqqanas is also instructed to divorce his daughter from Marijas and give it to the "brother". Deacon assumes that Marijas was a chief of Azzi. He assumes that soral polygyny was linked to reciprocity in the next generation, which would have earned the descendants of Marijas a right to the daughters of the Hittite great king. To prevent this, Šuppiluliumas I. ordered a divorce. However, this only makes sense if the "brother" mentioned was not Marija's brother. Deaconoff assumes that perhaps a brother of the Šuppiluliumas is meant, in contrast to Friedrich, who assumes that a brother of Marijas is meant.

Hayasa and Armenians
The similarity of the name Hayasa to the endonym of the Armenians, Hayk or Hay and the Armenian name for Armenia, Hayastan has prompted the suggestion that the Hayasa-Azzi confederation was involved in the Armenian ethnogenesis, or perhaps had been an Armenian-speaking state. One theory suggests that Hay derives from the Proto Indo-European word *h₂éyos (or possibly *áyos), meaning "metal." According to this theory, Hayasa meant "land of metal," referring to the early metallurgy techniques developed in the region. The term Hayastan bears resemblance to the ancient Mesopotamian god Haya (ha-ià) and another western deity called Ebla Hayya, related to the god Ea (Enki or Enkil in Sumerian, Ea in Akkadian and Babylonian). Thus, the Great Soviet Encyclopedia of 1962 posited that the Armenians derive from a migration of Hayasa into Shupria in the 12th century BC.[dubious – discuss] This is open to objection due to the possibility of a mere coincidental similarity between the two names.

The region covered by Hayasa-Azzi would later constitute Lesser Armenia, as well as the western and south-western regions of Ancient Armenia. The main temples of many pre-Christian Armenian gods such as Aramadz, Anahit, Mher, Nane, and Barsamin were located in Hayasa. The treasury and royal burials of the Arsacid (Arshakuni) dynasty would be located in this region as well during the 1st millennium BCE.

The mentioning of the name Armenia can only be securely dated to the 6th century BC with the Orontid kings and very little is known specifically about the people of Hayasa-Azzi per se.

Nevertheless, some scholars believe that Armenians were native to the Hayasa region, or perhaps moved into the Hayasa region from nearby northern or eastern regions (such as modern southern Georgia or northern Armenia). A minority of historians theorize that after the Phrygian invasion of Hittites, the hypothetically named Armeno-Phrygians would have settled in Hayasa-Azzi, and merged with the local people, who were possibly already spread within the western regions of Urartu, however, there is almost no evidence of an Armenian-Phrygian connection.


Hajasa-Azi ( KUR Ḫajaša-Azzi), dar žinoma kaip Azi-Hajasa – senovės karalystė Armėnijos kalnyno šiaurės vakarinėje dalyje, ten, kur vėliau buvo istoriniai regionai Aukštutinė Armėnija ir Mažoji Armėnija (dab.Turkijos šiaurės rytų dalis). Valstybė egzistavo XVI–XIII a. pr. m. e.

Dėl karalystėje vyravusios etninės grupės iki šiol vyksta diskusijos.

XVI a. pr. m. e. šaltiniai mini valstybę, buvusią į šiaurės rytus nuo hetitų imperijos. Manoma, kad Hajasa buvo vadinama jos šiaurinė dalis, į pietus nuo Ponto kalnų, Čorocho ir Kelkito slėniuose. Azi buvo piečiau. Į pietus nuo šios dviejų valstybių konfederacijos buvo Isuva. Manoma, kad Hajasa-Azi sostinė buvo Kumaha miestas netoli dabartinio Erzindžano.

Ankstyvuoju laikotarpiu Hajasa-Azi minima kaip hetitų priešė. Hatušilis III mini, kad Azi nukariavo hetitų žemes iki pat Samuhos miesto. Tudhalija III susigrąžino šį miestą ir netgi padarė jį laikinąja imperijos sostine. Azi vėl jį nukariavo. Grėsmė hetitams buvo labai stipri, ir buvo pranašaujama karalystės pabaiga. Tudhalijo III generolas Supiluliuma I, atrodo, sutramdė šiaurės rytinius priešus ir pavertė juos savo vasalais. Nepaisant to, Hajasa-Azi išsaugojo autonomiją ir savo valdovus. Jų karalius Hakkani žinomas kaip vedęs Supiluliumo seserį.

1320-1290) Hajasa-Azi karalius Anniya pasinaudojo kaškų sustiprėjimu ir vėl nusiaubė Hetitų pasienio regioną. Hetitų karalius surengė prieš ją baudžiamąją ekspediciją ir užpuolė pasienio tvirtovę Ura. Matyt, ekspedicija baigėsi nesėkmingai, nes Anniya toliau siaubė Hetitų imperiją. Juos sutramdė tik generolas Nuvanza, kuris užtikrino Hetitų kontrolę „Aukštutinėje žemėje“ ir galiausiai vėl pavertė Hajasa-Azi vasalu.

Vėliau Hajasa-Azi išnyko iš rašytinių šaltinių. Manoma, kad ši karalystė subyrėjo ir ją ilgainiui užvaldė nairių valstybė, greičiausiai Daiaeni.

Hajasoje vyravusi etninė grupė iki dabar kelia daug mokslinių diskusijų. Valstybės pavadinimas gali būti susijęs su armėnų tautos savivardžiu Hayk (Հայք) ar Hay, o -(a)sa yra populiari vietovardžių priesaga hetitų kalboje. Dėl to XX a. pradžioje buvo sukurta hipotezė, kad Hajasa reiškė tiesiog „Armėnija“, o jos pagrindiniai gyventojai buvo armėnai. Tokiu būdu Hajasa-Azi buvo laikoma pirmąja istorijoje žinoma armėnų karalyste. Tai reikštų, jog ji buvo savotiška armėnų protėvyne, iš kur armėnai pasklido po visą Armėnijos kalnyną.

Hajasos armėniškumo hipotezė niekada nebuvo iki galo įrodyta, tačiau ginčai išlieka ir toliau, nors ir stipriai politizuoti. Iš vienos pusės, Hajasos armėniškumo teigimas dar kartą patvirtina armėnų autochtoniškumą Armėnijos kalnyne. Iš kitos pusės, jį neigiantieji kelia abejones dėl armėnų kilmės ir jų pasklidimo Senovės Armėnijoje.

Hayasa-Azzi and the Armenian Connection

Thanks to /u/norgrmaya for the research and script on this one!

He had also contributed for a similar video about Urartu.

Part of the issue is that very few researchers who are not ethnically Armenian speak Armenian, which obviously limits the connections made to Armenian. For example, the top American Urartologist does not speak Armenian. If you have no familiarity with the Armenian language, how are you going to compare it to other languages/cultures?

Additionally, there is actually a bias toward Armenian-oriented research/theories due to Turkey's influence.

You have names of gods liks Unag-Astuas. Astuas is Astvatz in Classical Armenian.

Plus, context clues, like Kummaha's/Ani-Kammakh's religious importance in accepted Armenian history and culture, points toward a potential connection.

Edit: Also, Hayasan names are filtered through Hittite. So we are likely not getting the native versions, we are getting Hittite versions of these names.

La période allant de 1500 à 1340 av. J.-C. est peu connue. Il semble que les Hittites aient abandonné leur capitale Hattusha sous la pression du peuple Hayasa-Azzi pour la transférer à Shapinuwa. Au début du XIV e siècle av. J.-C. , Shapinuwa est toutefois détruite par un incendie, et le roi Hattushili II ramène alors la capitale à Hattusha. Son successeur Tudhaliya III décide une nouvelle fois de changer de place sa capitale qu'il transfère à Samuha. Il envoie alors son général Suppiluliuma (futur Suppiluliuma I er ) combattre les Hayasa. Ces derniers refusent de se battre et Suppiluliuma se retrouve confronté aux Gasgas.

Datant de cette période, une tablette de cire porte le nom de trois rois ayant régné sur le royaume d'Hayasa (Karanni, Mariya et Hukkana). Karanni est notamment l'auteur de raids dans l'empire hittite qui sont néanmoins stoppés par Tudhaliya et Suppiluliuma. Son successeur Mariya épouse une princesse hittite. Néanmoins, il la trompe et se retrouve puni de mort pour avoir rompu son mariage.

Sous le règne d'Hukkana, un traité est signé avec Suppiluliama, portant cette stipulation :

« Ma sœur, que je t'ai donnée en mariage, a des sœurs de par ton mariage, elles deviennent maintenant tes proches. Éh bien, il existe une loi sur la terre des Hatti. N'approche pas tes sœurs, tes belles-sœurs ou tes cousines ce n'est pas permis. En terre Hatti, quiconque commet un tel acte ne vit pas, il meurt. Dans ton pays, tu n'hésites pas à épouser ta sœur, belle-sœur ou cousine car tu n'es pas civilisé. Pareil acte ne peut être toléré en Hatti. »

Ainsi, Suppiluliama interdit clairement à Hukkana tout acte d'adultère. Malgré ces restrictions, Hukkana est loin d'être un beau-frère docile pour le roi hittite. Ainsi, il exige, pour la libération de 1000 prisonniers hittites, la libération de prisonniers hayasas détenus par les Hittites.

Pendant un certain temps, le royaume d'Hayasa-Azzi peut jouir d'une relative tranquillité. Cependant Suppiluliama et son fils Arnuwanda II disent que le royaume aurait été touché par la peste. Durant cette période cependant, le royaume s'étend et s'unit. Il va ainsi de la rivière Iris au lac de Van. Cependant, ce calme et cette prospérité ne durent pas. Le roi hittite Mursili II, après avoir battu un prétendant au trône hittite, a consulté les oracles et envahi les terres du royaume d'Hayasa-Azzi. Il franchit l'Euphrate et réorganise son armée à Ingalova (futur nécropole des rois arméniens). De nombreuses forteresses sont prises. À la suite de cette campagne victorieuse, il ne sera plus jamais fait mention des Hayasa-Azzi comme d'un royaume unifié.

Hayasa-Azzi - History

Tribes formed the essence of the Armenian culture from its inception, and to some, it continues to cause challenges.
Tour Armenia

The Armenians are an Indo-European race made up of tribes that long inhabited the Armenian Plateau. It is probably impossible to accurately pinpoint the predominant ethnic make-up of the people. The "pure" Armenian is considered Aryan in features with blonde hair and blue eyes, though one would be hard-pressed to find more than a small percentage with these pure features within the population. Many have an olive to dark complexion, with black or brown hair and eyes.

Research differs on the origins of the Armenian people, some suggesting that they are an amalgam of people who came together during the Urartian (Araratian) period, while others cite Herodotus and Strabo accounts' of the people migrating into the Armenian highlands from Thrace and Phyrgia around 2000 BC.

The highlands were populated as early as 2 million BC, with settlements rising in the Ararat valley as early as 9000 BC and centers for the smelting of copper and bronze rising as early as 5000 BC.

It is more likely that the Armenians are a compilation of all the peoples who rose and entered the area over waves of Indo-European exodus and the return from ca. 9000 BC through the 1 st millennium BC.

By their language hints, it appears Armenians are more recently descended from the Hayasa-Azzi, Nairi, Hurrians and others. The predominant family seems to have evolved and made itself apparent by the mid 1 st millennium BC. For immediately following the collapse of the Urartian Empire, the Armenians appeared in history as a unified people.

For more details on Armenian orgins, see History

Tribes formed the essence of the Armenian culture from its inception, and to some, it continues to cause challenges. The greatest part of Armenia's history revolves around threat of invasion and in-fighting among ruling families. Bagratunis, Artsruni's, Proshians, Orbelians, Arshakids and Diaspora communities can be a divided and fractious group. One thing becomes clear to anyone who visits long enough: there is a clear division between Western and Eastern Armenians, who led decidedly different lives following the first Diaspora. This intensified after the genocide of 1915-1918, when Soviet Armenia was cut-off from the outside world, and Armenian communities grew in Syria, Lebanon, Iraq, Iran, Egypt, Europe and the Americas, among other countries. Western Armenian is a different dialect from Eastern, and we have more than once heard a member of one side wax poetic about the glories of "their" language while casting dispersions on the other side.

The differences are more than language, though, as Western Armenians struggle to come to grips with their brethren in the Republic, who likewise struggle to grasp the 'new' Armenian world on the outside. Further divisions are drawn between Lebanese Armenians, Syrian Armenians, Iranian (or Persian) Armenians, Iraqi Armenians and those living in Europe. While Armenians pride themselves on being a cohesive unit, in reality there are prejudices places against Armenians based on where they live. Armenians will subdivide themselves as "Syrian Armenians", "Beirut Armenians", Iraqi Armenians" "Persian (Iranian) Armenians", "French Armenians", with "Los Angeles Armenian" (Or 'Los Armenios') being both one of the most envied and misunderstood group of all.

At times this leads to deep dissension and bitterness between populations, especially at the current time, when Eastern Armenians are suspicious of the motives Diaspora Armenians have when they conduct business or lend assistance to the Republic. It is a slow and painful process, and it heightens tensions between groups, while they remain fiercely cohesive on the essential right of Armenians to exist in a peaceful world.

Ancient sub-tribes included the Zok, who spoke a different language from the Indo-European Armenian. The Zok predominantly lived in Nakhijevan, their capital was Akuli. The Zok are reputed to have developed the Armenian culture in Tbilisi. Aram Khachaturian was a Zok Armenian. Other distinct subgroups in Armenia are the Armenians of Nagorno Karabakh, the region of Siunik and Vayots Dzor, Sevan, Northern Armenia and the Armenians from Western Armenia. There are countless other sub-tribes, and for those interested in genealogy, contact the Armenian Genealogical Society.

A "marker" of old regional differences are name endings. The common suffix ending '-iantz' and -'ountz' is said to have originated in the South of Old Armenia, denoting "part of" or "belonging to" (as in Gevorgiantz meaning "part of Gevorg" or "belonging to Gevorg"). The suffix '-uni' (as in Bagratuni) is said to have denoted aristocratic origins by some, while other dispute that theory. Reliably is it known to have denoted a place of origin, as was the suffix "-atsi". One needs to bear in mind that common people did not have a last name in centuries past, and each man was known by his given name, and if need be, the place he came from. Movses Khorenatsi could be translated Movses of Khoren, or Movse, belonging to Khoren. The term also meant "son of". In some areas, daughters were given their father's name with an '-doukht", "-doush", "-noush" or "-touhi", all meaning "daughter of". In this way, the Armenian family names have use the same system as Europeans.

The most common ending is -ian, and we have heard several reasons for this, the most plausible being it denotes "son of" or "from". Hence Torossian could be translated to mean "son of Toros" or "from Toros.

In 1997, genetic scientists uncovered a "marker" gene, which may prove a common ancestry between Armenians, Ashkenazi Jews and Semitic Arabs. The gene is shared only by these ethnic groups, and indicates a very old and common origin.



Erməni soyqırımı hadisəsi "soyqırım" terminin kəşf olunmasından əvvəl baş vermişdir. Bu hadisəni xarakterizə etmək üçün müasir ingilisdilli hesabatlarda "kütləvi qırğın", "vəhşilik", "annihilyasiya", "holokost", "millətin qətli", "irqin məhv edilməsi""insanlığa qarşı cinayət" ifadələrindən istifadə olunur. [32] Erməni soyqırımı hadisələrindən təsirlənən Rafael Lemkin "soyqırım" terminini 1943-cü ildə kəşf etmişdir sonradan o fikirlərini izah edərək deyirdi "bu o qədər çox baş verib…Ermənilərin başına gəlib, bundan sonra isə Hitler hərəkətə keçib." [33]

Soyqırımından sonra sağ qalmış ermənilər, bu hadisələri ifadə etmək üçün erməni dilində müxtəlif terminlərdən istifadə edirdilər. Xaçik Muradyan yazır ki, "Yeğern" (Cinayət/Faciə) və ya onun "Medz Yeğern" (Böyük Cinayət) və "Abrillian Yeğern" (Aprel Cinayəti) variantları daha çox istifadə edilirdi. [34] Qriqor Bələdiyan isə qeyd edir ki, Erməni ədəbiyyatında bu hadisələri ifadə etmək üçün, adətən "faciə" kimi tərcümə edilən "ağed" sözündən istifadə edilir. [35] Soyqırım anlamını ifadə edən "genosid" (genocide) sözünün kəşf edilməsindən sonra isə Erməni soyqırımını ifadə etmək üçün həm də "armenosid" termini istifadə edilmişdir. [36]

Erməni soyqırımını təkzib edən mənbələrdə bu adın qarşısına adətən "qondarma", "uydurma" və ya "mübahisəli" kimi təyinedici sözlər də artırılır, Erməni soyqırımı hadisələri "Erməni iddiaları" [37] , "Erməni yalanları" adlandırılır və ya "soyqırım" terminin istifadəsindən qaçmaq üçün evfimizmlər istifadə edilərək hadisələr "hər iki tərəf üçün faciə" və ya "1915-ci il hadisələri" adlandırılır. [38] ABŞ Prezidenti Barak Obama tərəfindən "Medz Yeghern" ifadəsinin istifadə olunması isə "soyqırım sözündən qaçmaq vasitəsi" kimi izah edilir. [39]

Hadisələri tədqiq edən bir neçə beynəlxalq təşkilat, "soyqırım" termininin "1915–1916-cı illərdə Osmanlı imperiyasında ermənilərə qarşı törədilmiş qırğınları" düzgün ifadə etdiyi qərarına gəlmişdir. [40] Bu qərara tərəfdar olan təşkilatlar Beynəlxalq Keçid dövrü Ədliyyəsi Mərkəzi [40] , Beynəlxalq Soyqırım Araşdırmaçıları Assosasiyası [41] və BMT-nin İnsan Haqqlarının Qorunması və Genişləndirilməsi Alt Komissiyasıdır. [42]

Beynəlxalq Soyqırım Araşdırmaçıları Assosasiyası 2005-ci ildə "Osmanlı imperiyasının Gənc türklər hökumətinin sistematik şəkildə silahsız xristian kütlələrdən ibarət olan erməni vətəndaşlarına qarşı soyqırım aktı həyata keçirdiyini" [43] təsdiq etmiş və "bu hadisələr zamanı bir milyondan çox erməninin birbaşa, aclıqdan və ya məcburi ölüm yürüşü zamanı öldürüldüyü"nü qeyd etmişdir. BSAA həm də Türkiyə Cümhuriyyətinin Erməni soyqırımını təkzib etmək cəhdlərini tənqid etmişdir. 2007-ci ildə Eli Vizel adına İnsanlıq Fondu tərəfindən hazırlanmış [44] və 53 Nobel mükafatı laureatı tərəfindən imzalanmış məktubda soyqırım tədqiqatçıları 1915-ci ildə ermənilərə qarşı törədilmiş qırğınların soyqırım xarakteri daşıdığını təsdiq edirlər. [45]

Tədqiqatçı Bat Yeor "Erməni soyqırımının cihad xarakterli qırğın olması"nı ehtimal edir. [46] Erməniilərin köçürülməsinin şahidi olmuş bədəvi Faiz əl-Heseyn isə 1918-ci ildə yazılmış traktatında bu ehtimalı təkzib edərək bildirir ki, "…bu onların milli fanatizmi və ermənilərə paxıllığı ilə bağlı olmaqla və ancaq onlara aid idi İslam inancının bu işlərə aidiyyatı yox idi." [47] Arnold Toynbi yazır ki, "Qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmaq üçün Gənc türklər Pan-İslamizm və Türk millətçiliyini birlikdə işləməyə məcbur etsələr də, sonların siyasəti inkişaf etdikcə İslam elementi geri qalmağa, milliyətçilik isə daha da yerini möhkəmləndirməyə başlamışdır." [48] Toynbi və başqa tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, türk qızı ilə ailə qurmuş və İslamı qəbul etmiş bir çox ermənilər ölümdən xilas ola bilmişdilər. Qərb ölkələrinin "ermənilərin qırılması"nı İslam tarixində qara ləkə kimi qəbul etməsindən çəkinən əl-Hüseyn də qeyd edir ki, bir çox yeni dinini dəyişmiş ermənilər də edam edilmişdir. [47] Əl-Hüseyn qeyd edir ki, İslam lideri dinini dəyişmiş ermənilərin əfv edilməsi üçün müraciət etdikdə ona, "siyasətin dini yoxdur" cavabı verilmişdir. [47]

Osmanlı hakimiyyəti altında olan ermənilər Redaktə

1555-ci ildə Səfəvilər və Osmanlılar arasında imzalanmış Amasya sülh müqaviləsinin şərtlərinə görə əhalisinin əksər hissəsini ermənilər təşkil edən Şərqi Anadolunun böyük bir hissəsi Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altına keçir, 1639-cu ildə imzalanmış Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi isə həmin ərazilərin hüquqi statusunu birdəfəlik dəqiqləşdirir. [49] [50] Həmin dövrdən sonra erməni dilli mənbələrdə Qərbi Ermənistan adı ilə yanaşı həm də "Türk Ermənistanı""Osmanlı Ermənistanı" adlandrmaları işlədilir. [51] Osmanlı imperiyası tərkibində həmin ərazilərdə yaşayan ermənilər Erməni Qriqoryan Kilsəsinin Konstantinopol Patriarxı tərəfindən idarə edilən bir millət kimi qruplaşdırılır. Osmanlı imperiyasında ermənilər əsasən ölkənin şərq əyalətlərində məskunlaşsalar da, qərb əyalətlərində, o cümlədən paytaxt Konstantinopolda da böyük erməni icması yaşayırdı.

İmperiyada ermənilər üç dini konfessiyanı təmsil edirdilər: katolik ermənilər, protestant ermənilər və qriqoryan ermənilər. Sonuncu konfessiya fərdləri böyük əksəriyyəti təşkil edirdi. Millət sisteminə əsasən erməni icması Osmanlı hökumətinin cüzi müdaxilələri ilə daxili idarə sisteminə malik idilər. Ermənilərin böyük hissəsi – təxminən 70%-i kasıb kənd şəraitində yaşayır, aralarında Duziyanlar (İmperator sikkəxanasının direktorları), Balyanlar (İmperiyanın baş memarları) və Dadiyanlar (Barıt və Silah İstehsalı fabriklərinin direktoru) kimi məşhur ailələr olan qalan hissəsi isə şəhərlərdə yaşayırdı. [52] [53] Osmanlı imperiyasının siyahıyaalma məlumatları ilə Erməni Patriarxının say qeydiyyatı məlumatı uyğun gəlmir. İkincinin qeydlərinə əsasən 1878-ci ildə imperiya ərazisində 3 milyona yaxın (400.000 Konstantinopol və Balkanlarda, 600.000 Kiçik Asiya və Kilikiyada, 670.000 Kiçik Ermənistan və Kayseridə, 1.300.000 isə Qərbi Ermənistanda) erməni əhali yaşayırdı. [54]

Şərq əyalətlərində ermənilər tez-tez qonşuluqda yaşadıqları kürdlər və türklərin təsiri altına düşür, onlar tərəfindən qoyulmuş qeyri-rəsmi vergiləri ödəməyə və İslamı qəbul etməyə məcbur edilir, mərkəzi hakimiyyətin müdaxiləsi olmadan incidilirdilər. [53] Digər İslam ölkələrində olduğu kimi, Osmanlı imperiyasında da zimmi sisteminə uyğun olaraq xristianlar və yəhudilərə müəyyən azadlıqlar verilmişdi. Osmanlı imperiyasında zimmi sistemi Umar müqaviləsinə əsaslanmaqla qeyri-müsəlmanların əmlak hüququnu müəyyənləşdirsə də, faktiki olaraq imperiyada müsəlman olmayanlara ikinci növ vətəndaşlar kimi baxılmış və onlar "gavur" adlandırıldışlar. Umar müqaviləsinin qeyri-müsəlmanlara yeni ibadət yerləri inşa etməyi qadağan edən bəndi, Osmanlı imperiyasında bəzi icmalara münasibətdə dəqiq izlənsə də, bəzi hallarda yerli hakimiyyət nümayəndələri tərəfindən görməzdən gəlinmişdir. Dini gettolar yaradılmasına əsas verən qanun olmamasına baxmayaraq, yaradılmış bu şərait, azlıqların mövcud dini məbədlər ətrafında qruplaşmasına səbəb olmuşdur. [55] [56]

Hüquqi məhdudiyyətlərlə yanaşı, imperiyada yaşayanlar xristianlar müsəlmanlarla bərabər hüquqlu sayılmır və müxtəlif qadağalarla üzləşməli olurdular. Müsəlman təqsirləndirilənə qarşı xristian və yəhudilərin məhkəmədə ifadə vermək hüququ yox idi bu o anlama gəlirdi ki, onların ifadəsinə yalnız ticari məqsədli məsələlərdə baxıla bilərdi. Müsəlman olmayanlara silah daşımaq, həmçinin dəvə və ata toxunmaq qadağan edilmişdi. Müsəlman olmayanların evləri qonşuluqdakı müsəlmanların evlərindən daha yaxşı görünə bilməzdi xristian olmayanların dini ayinləri də ciddi şəkildə məhdudlaşdırılırdı, məsələn, Osmanlı imperiyasında kilsə zəngləri bütünlüklə qadağan edilmişdi. [55] [57]

İslahatlar, 1840–1880-ci illər Redaktə

1890-cı ildən etibarən başlayan üsyanlar 1915-ci il Osmanlı hakimiyyətini radikal qərarlar almağa məcbur etmiş və sözü gedən soyqırım iddiası da bu dövrdən etibarən ortaya çıxmışdır.

Güclənən erməni millətçiliyi Anadolunun şərqində və Kilikya adlanan cənub bölgələrində kütləvi şəkildə yaşayan ermənilərdə separatçı meyli gücləndirdikcə üsyanlar da təbii hal almağa başlamışdı. İlk üsyan 1890-cı ildə Ərzurumda gerçəkləşmiş daha sonra Van, Sason, Adana üsyanları bir-birini izləmişdir. Bu hadisədən sonra 1905-ci ildə sultana sui-qəsd cəhdi olsa da uğursuzluqla nəticələndi. Bölgədə təşkilatlanan erməni komitələri mülki şəxslərə qarşı da xüsusi amansızlıq nümayiş etdirmişdir. [Mənbə göstərin]

Gerçəkləşdirilən üsyanlar və Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində ruslara qoşulan ermənilərin türklərə qarşı savaşması nəticəsində Osmanlı Dövləti 27 may 1915-ci ildə "Köç" qərarı çıxartdı. Bu qərar öncəsində isə bugün ermənilərin soyqırım günü kimi qəbul etdikləri 24 aprel günü 2345 erməni lider həbs edilmişdir. Bunların birçoxu kəndlərə hücum edərək silahsız əhalini qıran cinayətkarlar idi. [Mənbə göstərin]

Köç qərarı Anadoluda yaşayan ermənilərin Osmanlının digər bölgələrinə dağıdılmasını nəzərdə tutsa da praktikada hərşey fərqli cərəyan etdi. Köç karvanlarına edilən hücumlarda ölən ermənilər bir kənara həm də yollarda aclıqdan və xəstəlikdən ölənlər kifayət qədər idi. Yola çıxanların yalnız bir qismi lazımi məntəqələrə yerləşdirilə bildi. [Mənbə göstərin]

Erməni soyqırımı iddiaları 1965-ci ildən – yəni "soyqırım" ifadəsi gündəmə gəlib. [59] Kilsənin irəli sürdüyü iddialar Amerika və Avropada erməni lobbisinin dəstəyilə böyük bir kampaniyaya çevrilib.

Ermənilər ilk soyqırım qərarının qəbuluna Uruqvayda nail olublar. 1965-ci il aprelin 20-də Uruqvay parlamenti 24 apreli "Erməni soyqırımını anma günü" kimi tanıyıb (Uruqvay parlamenti 2004 və 2005-ci illərdə daha iki bəyanatla qərarını yeniləyib).

Bundan 17 il sonra – 1982-ci il aprelin 29-da Kiprin yunan icması analoji qərar qəbul edib. "Erməni soyqırımı"nı tanımış bütün ölkələrin sıralaması isə belədir:

  1. Uruqvay – 20 aprel 1965, 2004, 2005
  2. Cənubi Kipr – 1982
  3. Argentina – 1993, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007
  4. Rusiya – 1995, 22 aprel 2005
  5. Yunanıstan – 25 aprel 1996
  6. Kanada – 1996, 2000 və ən son olaraq 21 aprel 2004
  7. Livan – 1997, 11 may 2000
  8. Belçika – 26 mart 1998
  9. Vatikan – 2000
  10. İtaliya – 17 noyabr 2000
  11. Fransa – 18 yanvar 2001
  12. İsveçrə – 16 dekabr 2003
  13. Slovakiya – 30 noyabr 2004
  14. Hollandiya – 21 dekabr 2004
  15. Slovakiya – 2004
  16. Polşa – 19 aprel 2005
  17. Almaniya – 1 iyun 2016
  18. Venesuela – 14 iyul 2005
  19. Litva – 15 dekabr 2005
  20. Çili – 2007
  21. Boliviya – 2014
  22. Braziliya – 2015
  23. Lüksemburq – 2015
  24. Bolqarıstan – 2015
  25. Avstriya – 2015
  26. Suriya – 2015
  27. Amerika Birləşmiş Ştatları — 2019 [60]

Beləliklə, 1950-ci illərdən kampaniya başladan, 1965-ci ildə ilk rəsmi qərarın qəbuluna nail olan ermənilər 45 il ərzində əsilsiz iddialarını 19 ölkədə qərar və ya bəyanat şəklində qəbul etdiriblər. Daha 2 dövlətin (İsveç və ABŞ-ın) Xarici Əlaqələr Komitəsi müvafiq qətnamə layihəsini təsdiqləyib.

"Erməni soyqırımı" iddialarının yayıldığı areal da maraqlıdı – Avropa və Amerika. Avropada qərar qəbul edən ölkələrin çoxu Türkiyənin qapısını döydüyü Avropa Birliyinin üzvüdü. Amerikada isə "soyqırım"ı tanıyan yalnız Kanada və üç Latın Amerikası ölkəsi deyil. Türkiyənin "strateji müttəfiqi" ABŞ-da "soyqırım"ı tanıyan ştatların sayı 30-a çatıb. ABŞ Konqresinin gündəliyində "soyqırım"la bağlı iki layihə durur. ABŞ prezidentləri isə hər il aprelin 24-də "soyqırım" sözünün yarım addımlığından keçirlər.

Amerika və Avropadan kənarda "soyqırım"ı tanıyan cəmi üç ölkə var: biri Rusiyadı, digəri isə Livand və Suriya. Livand və Suriya soyqırımı tanıyan yeganə müsəlman ölkəsidi.

"Erməni soyqırımı"nı tanıyan beynəlxalq təşkilat da var – Avropa Parlamenti. Yəni Avropa Birliyi ölkələrinin parlamenti. Bu qurum "erməni soyqırımı"nı hələ 1987-ci ildə tanıyıb. Həm də Fransanın səyləriylə. 1981-ci ildə fransalı parlamentar Jage "Erməni xalqının durumu" adlı layihə hazırlayaraq Avropa Parlamentinə təqdim edib. Sonra bu parlamentdəki sosialistlər qrupu adından fransalı parlamentari Duport və belçikalı deputat Qlinn qərar layihəsi hazırlayıblar. Layihədə ilk dəfə "erməni soyqırımı" iddiaları Avropa Parlamentinin gündəliyinə çıxarılıb. 1984-cü il seçkilərindən sonra Avropa Parlamentində sosialist qrupunu təmsil edən fransalı deputat Sabi həmin layihəni yeniləyib. Elə həmin il başqa bir fransalı parlamentar yəhudi lobbisinin təsiriylə "erməni soyqırımı" ilə bağlı məruzəçi olmaqdan imtina edib. Bu zaman fransızlar məruzəçiliyi belçikalı deputat Vandemelebroka həvalə ediblər. Qatı sağçı və irqçi kimi tanınan məruzəçi bir dəfə belə Türkiyədə olmadan, bir türk rəsmisi ilə görüşmədən hesabat hazırlayıb. Avropa Parlamentinin Siyasi Komitəsi buranın tarix qurumu olmadığını əsas gətirərək hesabatı qəbul etməyib. Fransızlar komitənin italiyalı başqanına yenidən səsvermə keçirməsi üçün təzyiq göstəriblər, amma o, rədd edib. Komitə sədrinin səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra iş yenidən başlayıb və fransızlar istəklərinə nail olublar. 1987-ci il iyulun 18-də ermənilərin üzük qaşı kimi dövrəyə aldığı Avropa Parlamenti "erməni soyqırımı"nı faktiki tanıyan qərar qəbul edib. Bu, təxminən o ərəfəyə təsadüf edirdi ki, Türkiyə Avropa Birliyinə üzvlük niyyətini açıq ifadə eləməyə başlamışdı.

Avropa Parlamenti qərarını 2005-ci ildə təzələdi – Türkiyə Avropa Birliyinə üzvlüklə bağlı alayarımçıq müzakirə tarixi almazdan bir ay əvvəl. Həmin qərarda Türkiyənin 1915-ci ildə baş verənləri "soyqırım" kimi tanıması Avropa Birliyinə üzvlüyün əsas şərtlərindən biri olaraq göstərilir. Doğrudur, Türkiyə üçün direktiv Kopenhagen meyarlarıdır, Avropa Parlamentinin qərarları direktiv yox, tövsiyə xarakteri daşıyır. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, ən sonda Türkiyənin tam üzvlüyünə səs verəcək qurum Avropa Parlamentidir. Həmin səsvermədə, əğər Türkiyə bu səsverməyə qədər gedə biləcəksə, Avropa Parlamentinin qərarları gündəmə gələcək və Ankaranın bu şərtləri yerinə yetirməsi tələb ediləcək. Biz ha desək də ki, bu ədalətsizlikdir.

Ümumiyyətlə ermənilərin və erməni lobbisinin hədəfi "4 T" adlanan tələblərinin yerinə yetirilməsidir:

  1. "Soyqırım"ın dünyada tanınması
  2. Türkiyənin "soyqırım"ı tanıması
  3. Türkiyənin "soyqırım"a uğramış adamların varislərinə təzminat ödəməsi
  4. Türkiyənin Şərqində ermənilərə torpaq verilməsi

Birinci hədəfə faktiki olaraq yaxınlaşıblar. Artıq demək olar ki, bütün Qərb mətbuatı və ictimaiyyəti "soyqırım" iddialarını qəbul edir. Qalır məsələnin hüquqi və siyasi tərəfi. Bunun üçün ABŞ Konqresinin qərarı həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu qətnamə başqa ölkələrin qərarlarına bənzəməyəcək. Həmin layihə keçsə, İngiltərə başda olmaqla Türkiyənin digər müttəfiqləri, beynəlxalq qurumlar da hərəkətə keçəcək, üstəlik, erməni lobbisinin Türkiyədən təzminat tələbləri ciddi bir əsasla gündəmə gələcək. Ermənilər bu qərarı qəbul etdirməyə çox yaxındırlar.

Ermənilər sadəcə tanınmayla kifayətlənməyiblər, adıçəkilən ölkələrin əksəriyyətində "soyqırım" abidələrinin qoyulmasına nail olublar, bədnam iddialarını təbliğ edən 45000 sayt yaradıblar, filmlər çəkdiriblər, bəzi ölkələrdə (Almaniyada) mövzunu dərsliklərə salıblar, kitablar yazdırıblar və indi də demokratik Avropa dövlətlərində "soyqırım yoxdu" deyənin cəzalandırılmasını qanuniləşdirirlər.

Ədəbiyyat milyonlarla adamı öz cığırına salan, tükənməz mədəniyyətə gedən bir yoldur. Bu yol həm ədəbi, həm tarixi, həm də mədəni irsin yoludur. Bədxah qonşularımızın hətta bu yoldan da öz çirkin məqsədləri üçün necə istifadə etdikləri bizə yaxşı məlumdur. Amma bu çirkin siyasət ədəbiyyatda indiyə qədər belə formada olmamışdı: "Erməni amerikan ədəbiyyatı". Sözügedən ədəbiyyat forması öz məzmunu və problematikasına görə uydurma erməni soyqırımına və bu soyqırımın dünyaya sırf ədəbiyyat vasitəsilə çatdırılmasına xidmət edir.

Bu ədəbiyyatın bütün yazarları erməni mənşəli Amerika yazıçılarıdır. Əslində həmin yazıçıların çoxu XX əsrin ortalarından fəaliyyət göstərir. Hələ 1959-cu ildə üç aydan bir Nyu-Yorkda nəşr edilən Ararat jurnalı elə o vaxtlardan dünya erməni yazıçıları ilə yanaşı erməni mənşəli amerikan yazıçılarının əsərlərini də ingilis dilində öz oxucularına təqdim edirdi. Bu jurnalın təsisçisi əsası 1906-cı ildə qoyulmuş, xeyriyyəçiliklə məşğul olan dünyanın ən böyük erməni ictimai təşkilatı Erməni Əsas İltifat Birliyidir (AGBU- the Armenian General Benevolent Union). Baş qərargahı Nyu-Yorkda yerləşən bu birliyin illik büdcəsi 36 milyon dollardır. Təşkilat 35 ölkə üzrə ermənilərin təhsil, mədəniyyət, idmana dair problemləri ilə məşğul olur. 2006-cı ildə Nyu-Yorkda birlik özünün 100-cü il dönümünü təntənəli şəkildə qeyd etdi.

Erməni-amerikan yazıçıları iki nəslə bölünür: yaşlı və cavan nəsil. Yaşlı nəsil yazıçıları çoxlarına məlum Vilyəm Saroyan, Levon Surmelyan, Albert İsak Bezerides, Maykl Arlen, Piter Suriyan, David Xerdiyan, Marjori Husepyan Dobkin, Leon Serabyan Herald, Emmanuel Varandyan, Arlen Avakyan, Nişan Parlakyan, Leo Hamalyan və başqalarıdır.

Gənc nəsil yazarlar isə Nənsi Qriqoryan, Piter Balakyan, Mark Araks, Aris Canikyan, Corc Stambulyan, Karol Edqaryan, Artur Nersesyan, Mişelin Aharonyan Markom, Dahlia Elsayed, Nənsi Aqabyan, Xraq Vartanyan və başqalarından ibarətdir.

"Erməni-amerikan ədəbiyyatı"nın ən məşhur nümayəndəsi Vilyam Saroyandır. Amerikada Stənford Universiteti hər il gənc yazıçılar üçün "Vilyam Saroyan Beynəlxalq Mükafatı" nı təqdim edir. Mükafatın təltifini maddi tərəfdən dəstəkləyən əsası yazıçının özü tərəfindən 1966-cı ildə Amerikada qoyulmuş "Vilyam Saroyan fondu" dur. Vilyam Saroyan "Erməni və erməni" əsərində göstərir ki, uydurma erməni soyqırımı zamanı 1,5 milyon erməni soyuqqanlıqla türklər tərəfindən qətlə yetirilmişdir.

Digər yazıçılardan Lorne Şirinyanın "Şimali Amerika-erməni ədəbiyyatı: Tənqidi müqəddimə: Genosid, diaspora və simvollar." ("Armenian-North American Literature: a Critical Introduction: Genocide, Diaspora, and Symbols") kitabı, Karol Edqaryanın 370 səhifəlik "Yüksələn Evfrat" ("Rise the Euphrates" 1994) romanı, David Xerdiyanın "Evdən gedən yol: erməni qızının əhvalatı" (" The Road from Home: The Story of an Armenian Girl", 1980), Nişan Parlakyanın 608 səhifəli "Müasir erməni dramı: antologiya" ("Modern Armenian Drama: An Anthology") kitabı, Piter Balakyanın yazdığı "Taleyin Qara iti" memuarı ("Black Dog of Fate: A Memoir", 1997), Levon Surmeliyan "Rica edirəm, xanımlar və cənablar" ("I Ask You, Ladies and Gentlemen") romanı və bir çox başqa əsərlər də 1915-ci il uydurma erməni soyqırımından yazır.

"Erməni Amerikan Ədəbiyyatı"ndan kənara çıxsaq görərik ki, uydurma erməni soyqırımından tək bu ədəbiyyat bəhs etmir. Məsələn, yəhudi mənşəli Avstriya yazıçı və şairi Frans Verfelin (10 sentyabr, 1890–26 avqust, 1945) 1933-cü ildə almanca yazdığı 3 hissəli, 817 səhifəlik "Musa Dağında 40 gün" (Franz Werfel, "Die Vierzig Tage des Musa Dagh") tarixi, müharibə romanı 1915-ci il uydurma erməni soyqırımından bəhs edir. Əsəri Verfel 1932-ci ilin iyul ayında yazmağa başlamış və 1933-cü ilin martında bitirmişdir. Yazıçı 1929-cu ilin mart ayında Dəməşqdə qalanda gördüyü erməni qaçqın uşaqlarının həyatlarından təsirlənərək sözügedən romanı qələmə almağı qərara almışdır.

Adolf Hitlerin vaxtında faşizm əleyhinə yazan Frans Verfel arzuolunmaz yazıçı kimi tanındığı üçün onun "Musa Dağında 40 gün" romanının Almaniyada satılışına qadağa qoyulmuşdu. Lakin, buna baxmayaraq əsər gizlin satılırdı. 1935-ci ildə "Musa Dağında 40 gün" romanı dünyada ən çox satılan kitablar içində idi. Hətta, deyilənə görə, bu əsər Con F. Kennedinin ən çox sevdiyi romanlardan biri olub.

Bu əsərə görə ermənilər Verfeli milli qəhrəman adı vermişlər.

Əsər müvəffəqiyyət qazandığı illərdə ona əsasən Amerikada film çəkmək istəsələr də Türkiyə ABŞ-ın Dövlət Departamentinə öz narazılığını bildirərək filmin çəkilməməsinə nail ola bilmiş. Lakin, bir neçə on illikdən sonra 1982-ci ildə əsərə erməni rejissoru Sarki Mauradyan 145 dəqiqəlik film çəksə də bu film müvəffəqiyyət qazanmır və tamamilə heç bir gəlir gətirməmişdir.

2006-cı ildə "Rembo" filminin gəhrəmanı, məşhur Amerika aktyoru Silvester Stalloni "Musa Dağda 40 gün" romanı əsasında böyük bir film çəkmək niyyətində olduğunu bildirirmişdir.

Bəzi tənqidçilərin bildirdiyinə görə, əslində ermənilər Musa Dağda 53 gün keçiriblər. Verfel özü 53 günü 40 gün kimi göstərmişdir. Bunu isə tənqidçilər Bibliyadakı qırx gün, qırx gecə axan qan Musa peyğəmbərin Sinay dağında keçirdiyi qırx gün, qırx gecə ilə əlaqələndirirlər.

Osmanlı imperiyası Birinci Dünya müharibəsində məğlub olduqndan sonra Mudros müqaviləsinə əsasən müttəfiq qoşunları İstanbula daxil oldular. Bu andan etibarən sultanın hakimiyyəti formal xarakter daşımağa başladı.

Birinci dünya müharibəsi zamanı Osmanlı imperiyasına və türklərə qarşı apardıqları irqçi təbliğata bəraət qazandırmaq həm də müttəfiqlərə problem yarada biləcək insanları İstanbuldan uzaqlaşdırmaq üçün işğalçılar "hərbi tribunal" qurmaq fikrinə qəldilər. Formal olaraq bu tribunal hərbi cinayətlər törədmiş insanların (ingilis hərbi əsirləri ilə sərt rəftar və ermənilərin öldürülməsi) cəzalandırılması məqsədi güdürdü.

Müttəfiq qüvvələri tərəfindən çox sayda dövlət məmuru, hərbçi və siyasətçi həbs olunaraq Maltaya göndərildi. Lakin bir müddət sonra Maltaya aparılan insanların "günahını" sübut edə bilmədikləri üçün müttəfiqlər onları azad etməyə məcbur oldular.

İstanbulda fəaliyyət göstərən tribunal əsasən dövlət məmurlarının (kaymakamlar, valilər) və jandarmeriya və ordu zabitlərini istintaqa cəlb edirdi. Osmanlı dövlətinin bütün arxivləri əllərində olmasına baxmayaraq, müttəfiqlər gənctürklərin "erməni soyqırımı" törədmək istədikləri barədə heç bir sübut əldə edə bilmədilər.

Bu şəraitdə tribunalın köməyinə "gənc türklər"i öz siyasi opponenti görən bəzi siyasi qüvvələr eləcə də erməni təşkilatları tribunalı "şahidlərlə" təmin etməyə başladılar.

Qeyd etmək lazımdır ki, bir sıra səbəblərdən dolayı bu tribunalda sultan və onun yaxın çevrəsi də maraqlı idi.

Məhkəmə zamanı Osmanlı dövlətinin cinayət hüququ və elementar hüquqi normalar kobud şəkildə pozulmasına, müttəhimlərin xeyrinə ifadə verən şahidlərin məhkəməyə buraxılmamasına rəğmən məhkəmə bir neçə nəfər barəsində ölüm hökmü çıxarır [61] [62] .

1920-ci illərdə Aram Andonyan adlı erməni tarixçi Londonda, Parisdə və Bostonda (ABŞ) "Naim bəyin xatirələri ermənlərin köçürülməsi və qətli haqda rəsmi türk sənədləri" (The Memoirs of Naim Bey: Turkish Official Documents Relating to the Deportation and the Massacres of Armenians) adlı kitablar dərc etdirir. Bu kitablarda Tələt paşaya aid olduğu iddia edilən və ermənilərin kütləvi qətlini əmr edən 50 teleqram və 2 məktub var. Andonyanın iddiasına görə bu "materialları" Hələbi tutmuş general Allenbinin ordusu aşkar etmişdir. Bir sıra erməni və ermənipərəst tarixçilər bu materialların saxta olmadığını və erəmi soyqırımını sübut edən faktlardan biri olduğunu iddia edirlər. Maraqlıdır ki, ingilis ordusu İstambulu işğal etdikdən sonra "gənc türklərin" "hərbi cinayətlər törədmiş" nümayəndələrinin məhkəmə qarşısına çıxarldığı "İstambul hərbi tribunalı" Andonyanın materiallarını saxta saymış və bunu sübut kimi qəbul etməmişdir. Bir gədər sonra Berlində Tələt paşanı qətlə yetirmiş Soqomon Teyleryanın məhkəməsi zamanı "erməni soyqırımının" sübütu kimi təqdim olunmuş "Tələt paşanın teleqramları" yenə də sübut kimi gəbul olunmur, sənədlərin ekspertizasını keçirən Berlin kriminalistika bürosunun ekspertləri sənədlərin saxta olduğu qənaətinə gəlirlər. Baxmayaraq ki, Andonyanın materialları ciddi akademik çevrələrdə qəbul olunmur, erməni tarixçiləri onların saxta olmadıqlarını və "erməni soyqırımını" sübüt edən faktlardan biri olduğunu iddia edirlər [63] [64] [65] .

Türkiyəli mütəxəssislər hesab edirlər ki, dünya ölkələrinin "soyqırım" qərarlarını qəbul etməsində 5 amil rol oynayır:

  1. həmin ölkələrdəki erməni azlığının təsiri
  2. Türkiyəyə düşmən münasibət
  3. Türkiyəni Avropa Birliyində görməmək istəyi
  4. özünün törətdiyi soyqırıma suç ortağı axtarmaq cəhdi
  5. din.

Uruqvay, Argentina, Rusiya, Kanada, Livan, Fransa, İsveçrə, İtaliya və Venesuelanın qərarları birinci səbəblə – yəni bu ölkələrdəki erməni azlığının təsiriylə, Yunanıstan və Yunan Kiprinin qərarları Türkiyəyə qarşı düşmən münasibətlə, Vatikanın qərarı din faktoruyla izah edilir. Fransa və İtaliyanın qərarlarının arxasında Türkiyənin Avropa Birliyinə üzv olmasının qarşısını almaq niyyətinin dayandığı bəllidir. Hollandiya, Belçika, Almaniya, İsveçrə və Polşanın qərarları da oxşar motivdən qaynaqlanır. Eyni zamanda Almaniya, Slovakiya və Latviya tarixən qətliamlar törətmiş ölkələr kimi özlərinə ortaq axtarırlar. Yəni "soyqırım törədən tək biz deyilik…"

Fakt bundan ibarətdi ki, nə səbəbdən olur-olsun, dünyanın 20 ölkəsinin qanunverici orqanı erməni iddialarını qəbul edib. Təkcə 2000–2005-ci illər arasında 15 ölkənin parlamenti qərar çıxarıb.

ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının üzvü, Ohayo ştatından seçilmiş Jan Şmidt uydurma "erməni soyqırımı"nı tanımadığı üçün ermənilərin qəzəbinə tuş gəlmişdir. J. Smidt bildirib ki, 1915-ci il hadisələrini soyqırım kimi qiymətləndirmək doğru deyil: "Konqresin üzvü kimi heç vaxt "erməni soyqırımı" haqqında layihələrə səs verməmişəm. Hər zaman hesab etmişəm ki, bu məsələ Konqresin problemi deyil. Bu problemin birdəfəlik həlli üçün mütəxəssislərdən ibarət müstəqil beynəlxalq komissiyanın yaradılması fikrini dəstəkləyirəm".

J. Şmidt xatırladıb ki, ABŞ-ın bir sıra nüfuzlu alimləri də 1915-ci ildə baş vermiş faciəvi hadisələr üçün "soyqırım" ifadəsinin istifadəsinin doğru olmadığını bəyan ediblər. Bu alimlər arasında Prinston Universitetindən məşhur tarixçi Bernard Levis və Norman İtzkovits, Kaliforniya Universitetindən Stenford Şav, Lusvill Universitetindən Justin Makkarti, Massaçusets Universitetindən Günter Levi və Brayan Vilyams, Boston Universitetindən David Fromkin, Brandis Universitetindən Aviqdor Levi, Tennessi Texniki Universitetindən Maykl Günter, Corc Vaşinqton Universitetindən Roderik Davidson, "Hunter" Kollecindən Pyer Oberlinq, Xarici Siyasət Araşdırmaları İnstitutundan Maykl Radu və hərbi tarixçi Edvard Erikson kimi elm adamları var.

J. Şmidt onun seçki kampaniyasına dəstək vermiş şəxslərin Türkiyə hökuməti ilə əlaqəsinin olmadığını göstərən sənədləri də şikayətinə əlavə edərək D. Qriqoryanın seçki qanunlarını qəsdən pozduğunu bildirib və cəzalandırılmasını istəyib [66] .

Ukraynanın Xarkov vilayətinin İzyum Şəhər Şurası 2010-cu ildə erməni soyqırımı nın tanınması haqqında qəbul etdiyi 2009-cu il tarixli qərarı ləğv edib. Bu barədə Şəhər Şurasının növbəti sessiyasında qərar qəbul olunub. İzyum meri Şəhər Şurasının qərarı ləğv etməsi ilə bağlı Krımın azərbaycanlı icmasının rəhbəri Rəhim Hümbətova və Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresinin Krım təşkilatına müvafiq məktub göndərib. Rəhim Hümbətov bildirib ki, erməni soyqırımı nın tanınması haqqında qərarın ləğvinə uzunmüddətli əmək sərf edərək nail olublar: "Bu qərar Ukrayna qanunvericiliyinə zidd idi və yerli idarəetmə orqanının belə bir qərar qəbul etməyə səlahiyyəti yoxdur. Biz həmçinin Şəhər Şurasının qəbul etdiyi bu qərara hüquqi qiymət verilməsi üçün İzyum prokurorluğuna müraciət etmişdik. Uzunmüddətli mübarizədən sonra qanunsuz və ədalətsiz qərarın ləğvinə nail olduq. Artıq "erməni soyqırımı"nın tanınması ilə bağlı qərarların beynəlxalq səviyyədə ləğv olunması üçün mübarizə aparmaq vaxtı çatıb. Bunun üçün əsaslar lazım olduğundan da kifayət qədərdir". Xatırladaq ki, bu, bütün dünyada "erməni soyqırımı"nın tanınması barədə qərarın ləğvinə dair ilk haldır [67] .


نام عثمانی از نام بنیان‌گذار این سلسله، یعنی عثمان یکم که از روسای قبایل تُرکمان بود گرفته شده‌است. [۲۱] این نام (Osman) تلفظ ترکیِ عثمانی نام عربی Uthmān است. عنوان رسمی امپراتوری در لسان عثمانی، «دولت علیه عثمانیه» بود. [۲۲]

نام عثمانی، ابتدا عنوانی برای اشاره به اعضای قبیله عثمان یکم بود. بعدها، این واژه به نامی برای طبقه نظامی امپراتوری تبدیل شد. در دوران عثمانی، واژه «ترک» نامی برای اشاره به عشایر ترک زبانِ آناتولی بود و زمانی که از آن برای اشاره به دولت عثمانی، پادشاهان این سلسله یا طبقه حاکم استفاده می‌شد، نوعی بار توهین آمیز داشت و عثمانی‌ها که ترک‌ها را «اتراک بی‌ادراک» به معنای «ترک‌ها، مردمی که از فهمیدن عاجزند» خطاب می‌کردند، علاقه‌ای به جمع بستن خود با آن‌ها نداشتند. [۲۳] مردم ترک‌زبان و تحصیل کردهِ عثمانی که در شهرها زندگی می‌کردند، از واژه «رومی» برای اشاره به خود استفاده می‌نمودند. استفاده از رومی به عنوان نام طبقه حاکم امپراتوری عثمانی در میان سایر دولت‌های مسلمان جهان مانند ایران نیز رایج بود. [۲۴] با این حال، از اواخر قرن هفدهم، این واژه در خود امپراتوری به نامی برای یونانیان (که آنان نیز از قرن دوم و سوم میلادی خودشان را «رومی» خطاب می‌کردند) تبدیل شد. [۲۵]

در نوشته‌های تاریخی هم عصر امپراتوری در غرب اروپا، از دو نام «امپراتوری ترک» و «امپراتوری عثمانی» برای اشاره به این دولت استفاده می‌شد که تحت تأثیر همین استفاده توسط اروپاییان، جمهوری تازه تأسیس واژه «ترکیه» را به جای عثمانی به عنوان نام خود انتخاب کرد. با این حال، تاریخ‌نگاران معاصر از استفاده از عنوان «امپراتوری ترک» به دلیل ماهیت مذهبی و چند ملیتی عثمانی، اجتناب می‌کنند. [۲۶] در ادبیات فارسی هم‌عصرِ عثمانیان، به این امپراتوری به دو صورت «روم» و «عثمانی» اشاره شده‌است.

دوره برآمدن

با سقوط سلجوقیان روم، آناتولی به بیگ‌نشین‌های کوچک و بزرگی تقسیم شد. رهبر یکی از این بیگ‌نشین‌ها در منطقه بیتینی در نزدیکی مرز امپراتوری روم شرقی، عثمان یکم بود. شخصیتی که امروزه اتفاقات دوران او بسیار مبهم است و البته نام امپراتوری عثمانی از اسم او گرفته شده‌است. [۲۷] اینگونه که پیداست، سربازان عثمان را در ابتدا مردان قبیله‌اش و بیزانسی‌های مسلمان شده تشکیل می‌دادند [۲۸] و نخستین اقدام جدی او، فتح چند شهر بیزانسی در نزدیکی رود ساکاریا بوده‌است. از آنجایی که به صورت سنتی، سال آغاز دولت عثمانی را ۱۲۹۹ میلادی در نظر می‌گیرند، این اتفاق باید در نخستین سال‌های قرن چهاردهم میلادی روی داده باشد. به هر ترتیب، برای درک این مسئله که نخستین پادشاهان عثمانی چگونه بر سایر بیگ‌نشین‌ها مسلط شده‌اند، امروزه اطلاعات کافی در اختیار ما وجود ندارد. در اوایل قرن بیستم تئوری‌ای با عنوان «تز غزوه» توسط تاریخ‌نگار اتریشی پاول ویتک مطرح شده بود که دولت عثمانی توانست با جذب نیروهای مسلمانان برای نبرد با کفار، قلمروی خود را گسترش دهد. با این حال، امروزه این تئوری در میان تاریخ‌دانان چندان اعتباری ندارد و البته هیچ تئوری دیگری در رابطه با اینکه چگونه عثمانی از یک بیگ‌نشین کوچک به یک امپراتوری متمرکز سه قاره‌ای تبدیل شد، ارائه نشده‌است. [۲۹]

تا یک قرن پس از مرگ عثمان یکم، جانشینان او به فتح آناتولی و بالکان مشغول بودند. پسر او، یعنی سلطان اورخان، در ۱۳۲۶ در شمال غربی آناتولی شهر بورسا را فتح کرد و سپس آن را به پایتخت جدید دولت خود بدل نمود. شهر بندری و مهم تسالونیکی که تحت کنترل جمهوری ونیز بود، در سال ۱۳۸۷ توسط دولت عثمانی فتح شد و پیروزی آنان در سال ۱۳۸۹ در نبرد کوزوو، به قدرت صرب‌ها در منطقه پایان داد و عملاً راه را برای ورود عثمانی به اروپا هموار ساخت. [۳۰] نبرد نیکوپولیس در سال ۱۳۹۶ آخرین جنگ صلیبی بزرگی بود که در قرون وسطی به وقوع پیوست؛ هرچند با موفقیت به پایان نرسید. [۳۱]

با ورود عثمانی به بالکان، فتح قسطنطنیه به بزرگ‌ترین هدف آنان تبدیل شد. آن‌ها تقریباً همه مناطقی که سابقاً در اطراف قسطنطنیه تحت کنترل روم شرقی بود، را فتح کرده بودند، اما به دلیل موقعیت استراتژیک شهر و دفاع رومی‌ها از تنگه بوسفور، فتح پایتخت بیزانس بسیار سخت بود. با این حال، تیمور لنگ در سال ۱۴۰۲ در نقش فرشته نجات رومی‌ها ظاهر شد. تیمور به مرزهای شرقی قلمروی عثمانی حمله‌ور شد و با پیروزی قاطعانه‌ای که در نبرد آنقره (آنکارا) به دست آورد و حتی سلطان بایزید یکم را نیز اسیر کرد، برای مدتی قسطنطنیه را از خطر نیروهای غازی (مبارزان راه اسلام) نجات داد. این شکست سنگین در آنقره، باعث آغاز جنگ داخلی در میان شاهزادگان عثمانی در میان سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۱۳ شد که به دوره فترت معروف است. در پایان جنگ داخلی، محمد یکم به پیروزی رسید و به عنوان پادشاه جدید تاج‌گذاری کرد. [۳۲]

جنگ داخلی منجر به از دست دادن مناطقی در بالکان شده بود. با این حال سلطان مراد دوم در میان سال‌های ۱۴۳۰ تا ۱۴۵۰ آن مناطق را - شامل مقدونیه، کوزوو و تسالونیکی - پس گرفت. مراد همچنین در سال ۱۴۴۴ در جنگ صلیبی وارنا نیروهای مجار، لهستانی و والاکیایی به رهبری یانوش هونیادی را شکست داد. گرچه آلبانیایی‌ها پس از این جنگ همچنان به مقاومت ادامه می‌دادند. چهار سال بعد، هونیادی ارتش دیگری از نیروهای مجار و والاکیایی گرد آورد و به عثمانیان حمله کرد، اما در نبرد دوم کوزوو در سال ۱۴۴۸ شکست خورد. [۳۳]

دوره گسترش

فرزند سلطان مراد، یعنی محمد فاتح، اصلاحات گسترده‌ای در اداره و ارتش عثمانی پدیدآورد و در روز ۲۹ مه سال ۱۴۵۳، شهر قسطنطنیه پایتخت باستانی امپراتوری روم شرقی را فتح کرد. محمد به کلیسای ارتودوکس اجازه داد تا مانند قبل به فعالیت خود ادامه دهد، در صورتی که حکومت عثمانی را بپذیرد و چنین اتفاقی هم رخ داد. [۳۴] از آنجایی که در قرن‌های پیشین دولت بیزانس با دولت‌های غرب اروپا مشکلاتی داشت، اکثریت جمعیت ارتودوکس عثمانی را به ونیزی‌ها ترجیح می‌دادند. بزرگترین مانعی که دولت عثمانی در این دوران با آن مواجه شد، مقاومت آلبانیایی‌ها بود که به سد بزرگی برای ورود عثمانیان به شبه‌جزیره ایتالیا تبدیل شد. [۳۵]

قرون پانزدهم و شانزدهم دوره رشد امپراتوری عثمانی بود که در این دوران با رهبری سلاطین غازی، توانست مناطق بسیار وسیعی را فتح کند. از آنجایی که این امپراتوری بر راه‌های تجاری میان آسیا و اروپا تسلط کامل داشت، از نظر اقتصادی نیز در وضعیت بسیار مناسبی قرار گرفت. [۳۶]

در دوران سلطان سلیم یکم، مرزهای امپراتوری در شرق و جنوب بسیار گسترش پیدا کردند. او با شکست دادن شاهنشاه ایران، شاه اسماعیل یکم، مناطق بزرگی را ضمیمه قلمروی عثمانیان نمود. [۳۸] همچنین با فتح مصر، دریای سرخ را تحت کنترل دولت عثمانی درآورد. با گسترش قلمروی این امپراتوری، رقابتی میان آنان و امپراتوری پرتغال بر سر تبدیل شدن به قدرت برتر منطقه آغاز شد. [۳۹]

سلیمان قانونی در سال ۱۵۲۱ شهر بلگراد را تسخیر و همچنین مناطق جنوبی و مرکزی پادشاهی مجارستان را فتح کرد. سلیمان با پیروزی تاریخی خود در نبرد موهاچ، مجارستان کنونی (به جز بخش‌های غربی) و سرزمین‌های دیگری در اروپای مرکزی را ضمیمه خاک عثمانی کرد. [۴۰] [۴۱] گرچه، او در سال ۱۵۲۹ شهر وین را محاصره کرد اما در فتح آن ناکام ماند. [۴۲] وی باز هم در سال ۱۵۳۲ برای تسخیر وین تلاش کرد، اما موفقیتی کسب ننمود. [۴۳] [۴۴] با این همه، سلیمان توانست با موفقیت ترانسیلوانیا، والاکیا و مولداوی را به دست نشاندگان عثمانی تبدیل کند. در شرق، در جنگی که با ایران درگرفت، سلطان توانست صفویان را شکست داده و شهر بغداد را فتح کند. با این پیروزی که در سال ۱۵۳۵ حاصل شد، عثمانی میانرودان را تحت فرمان خود گرفت و به خلیج فارس دسترسی پیدا کرد.

با قراردادی که در سال ۱۵۵۵ میان ایرانیان و عثمانیان به امضا رسید، دو امپراتوری توافق کردند تا قفقاز را بین خود تقسیم کنند، قراردادی که تا اواخر قرن هجدهم پای بر جا ماند. با صلح آماسیه، ارمنستان غربی، کردستان غربی و گرجستان غربی تحت فرمان عثمانی درآمد، [۴۵] درحالی که جنوب داغستان، ارمنستان شرقی و شرق گرجستان به صفویان رسید. [۴۶]

از آنجایی که فرانسه و عثمانی هر دو با هابسبورگ‌ها دشمنی و سر جنگ داشتند، به صورت طبیعی متحد یکدیگر محسوب می‌شدند و سرانجام نیز پیمان اتحادی به امضا رساندند. فتح نیس و کورسیکا توسط فرانسه، به ترتیب در سال‌های ۱۵۴۳ و ۱۵۵۳، درحالی روی داد که سلیمان برای فرانسوای اول، شاه فرانسه، نیروهای کمکی ارسال کرده بود و بارباروس خیرالدین پاشا آنان را رهبری می‌کرد. [۴۷] یک ماه پیش از فتح نیس، فرانسه به عثمانی در تسخیر استرگم در شمال مجارستان یاری رسانده بود. فتوحات عثمانیان در این منطقه منجر به آن شد که فردیناند، از پادشاهان خاندان هابسبورگ، تسلط عثمانی در مجارستان را به رسمیت بشناسد.

روزی که سلطان سلیمان قانونی درگذشت، امپراتوری عثمانی نسبت به روز برتخت نشینی او ۲٬۲۷۳٬۷۲۰ کیلومتر مربع وسیع‌تر بود و در سه قاره مناطقی را تحت فرمان خود داشت. [۴۸] در کنار این مسئله، دولت عثمانی در دریای مدیترانه نیز قدرت مطلق دریایی بود [۴۹] و به یکی از بازیگران مهم صحنه سیاست اروپا نیز تبدیل شده بود. با اتحاد پرتغال و اسپانیا، عثمانی درگیر یک جنگ فراقاره‌ای مذهبی با آنان گردید. زیرا از آنجایی که پادشاه عثمانی خود را خلیفه می‌نامید، آنان به رهبران جهان اسلام تبدیل شده بودند، درحالی که اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها بزرگ‌ترین نیروی صلیبی وقت بودند.

در این جنگ، اقیانوس هند [۵۰] و دریای مدیترانه [۵۱] دو جبهه اصلی جنگ میان این دو قدرت مسیحی و مسلمان بود. از آنجایی که ایبری‌ها (پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها) به دنبال این بودند که از طریق آفریقا به هند برسند، ناگزیر از نبرد با عثمانی و نیروهای متحدش بودند. آن‌ها همچنین به دنبال این بودند تا خود را به اقیانوس آرام رسانده و مسیحیت را در فیلیپین رایج کنند [۵۲] تا بدین ترتیب، از این منطقه به عنوان پایگاهی برای حملات آینده علیه مسلمانان استفاده نمایند. همین مسئله باعث شد تا عثمانی اقدام به ارسال نیروهای کمکی برای سلاطین اچیه در اندونزی کنونی کرده تا از گسترش قلمروی مسیحیان جلوگیری کنند. [۵۳] [۵۴] با این حال، این جنگِ بزرگ قرن شانزدهم به سرانجام قطعی‌ای نرسید، زیرا هم عثمانی و هم اتحادیه ایبری (اسپانیا-پرتغال) از نظر جمعیت، اقتصاد و نیروی نظامی در وضعیتی تقریباً برابر قرار داشتند. [۵۵]

دوره رکود و اصلاحات

شورش‌ها، سرنگونی‌ها و تجدید قدرت

در نیمه دوم قرن شانزدهم، عثمانی تحت فشار شدید تورم و افزایش هزینه جنگ‌ها در دو جبهه شرق در برابر ایران و غرب در برابر قدرت‌های اروپایی قرار گرفت. این فشارها باعث شد تا در آغاز قرن هفدهم، امپراتوری وارد مجموعه‌ای از بحران‌ها شود. در جریان این بحران‌ها بود که مشخص شد که سیستم فعلی حکومت عثمانی دیگر کارایی لازم را ندارد [۵۶] و به همین دلیل، امپراتوری دست به مجموعه‌ای اصلاحات گسترده در سیاست‌ها و نیروهای نظامی خود زد تا بتواند کماکان به عنوان یک امپراتوری «قرن هفدهمی» از نظر نظامی و اقتصادی قدرتمند باقی بماند. [۵۷] [۵۸] تاریخ‌دانانی که خود این دوره را به چشم دیده‌اند، آن را دوره رکورد و سرآغاز زوال عثمانی توصیف کرده‌اند، با این حال تاریخ‌دانان مدرن این دیدگاه را رد می‌کنند. [۵۹]

با کشف راه‌های دریایی جدید توسط قدرت‌های اروپایی، آنان قادر بودند تا انحصار عثمانی در این مسئله را از بین ببرند که البته این مسئله منجر به برخوردهای نظامی مانند جنگ‌های عثمانی و پرتغال پس از کشف دماغه امیدنیک نیز شد. با این حال، گرچه حضور اروپاییان در اقیانوس آرام روز به روز افزایش پیدا می‌کرد، عثمانی توانست به حضور قدرتمند خود در صحنه تجارت با شرق ادامه دهد. در این دوره، به عنوان مثال، قاهره از نظر اقتصادی بسیار شکوفا شد که دلیل آن افزایش تقاضاها برای قهوه یمنی بود که منجر به تأسیس قهوه‌خانه‌های بیشمار در این شهر گردید که سرانجام قاهره را به مرکزی برای تجارت قهوه تبدیل در قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم تبدیل کرد. [۶۰]

در دوران ایوان چهارم، روسیه تزاری به گسترش قلمروهای خود ادامه داد و ولگا و در منطقه شمالی دریای خزر فتح کرد. در سال ۱۵۷۱، در پاسخ به توسعه‌طلبی روس‌ها، دولت گیرای یکم، خان کریمه با پشتیبانی عثمانیان، به مسکو حمله‌ور شد و شهر را به آتش کشید. [۶۱] یک سال بعد دوباره حمله تکرار شد، با این تفاوت که روسیه با موفقیت از خود دفاع کرد. خانات کریمه تا پایان قرن هفدهم به تاخت و تازها در اروپای شرقی ادامه داد [۶۲] و یکی از قدرت‌های مهم منطقه باقی ماند. [۶۳]

در جنوب اروپا، یک ارتش متشکل از نیروهای ائتلاف کاتولیکی به رهبری فلیپ دومِ اسپانیا، ناوگان عثمانی را در نبرد لپانتو در سال ۱۵۷۱ شکست داد. نیروهای کاتولیک بیش از سی هزار عثمانی را کشتند یا آنان را به اسارت گرفتند و بیشتر از ۲۲۰۰ کشتی را از بین بردند. [۶۴] با این شکست تحقیرآمیز، چهره شکست‌ناپذیر عثمانی در هم شکست [۶۵] و مشخص شد که پیروزی شوالیه‌های مالت در نبرد مالت در سال ۱۵۶۵ اتفاقی نبوده‌است. [۶۶] شکست در برابر نیروهای ائتلاف کاتولیک همچنین باعث شد تا بخش اعظم نیروهای کارکشته ارتش عثمانی نیز از بین بروند؛ با این حال کشتی‌های از دست رفته به سرعت جایگزین شدند. [۶۷] گرچه افسانه شکست ناپذیری عثمانی از بین رفته بود، ارتش آنان قادر بود تا به سرعت خود را بازیابی کرده و تنها دو سال بعد ونیز را مجبور به پذیرفتن پیمان صلح نماید. این صلح به عثمانی فرصت تا به مسائل روی داده در شمال آفریقا بپردازند. [۶۸]

با افزایش توان دفاعی هابسبورگ‌ها (در مرزهای غربی عثمانی) به نظر می‌رسید که جنگ میان اتریش و عثمانی به یک بن‌بست خورده‌است. [۶۹] جنگ پانزده ساله میان اتریش و عثمانی که به «جنگ طولانی با ترکان» معروف است، باعث شد تا عثمانی نیاز مبرمی به نیروهای تازه‌نفس برای پیاده‌نظام خود داشته باشد. با ورود نیروهای تازه‌کار، نظمی که قرن‌ها در ارتش این دولت بود از بین رفت و البته این مشکل را به وجود آورد که هر لحظه امکان شورش نیروهای نظامی وجود داشته باشد، مشکلی که دیگر هرگز کاملاً از بین نرفت. [۷۰] همچنین با افزایش جمعیت امپراتوری به سی میلیون نفر، عثمانی با مشکل کمبود زمین نیز مواجه شد. [۷۱] با همه این‌ها، دولت عثمانی توانست کماکان قدرتمند باقی بماند و به صورت کلی در این دوران، با شکست‌های بزرگی روبرو نشد. تنها استثنایی که وجود دارد، شکست آنان از ایرانیان در جنگ ۱۶۱۸–۱۶۰۳ است که باعث شد بسیاری از استان‌های شرقی امپراتوری از دست بروند و تعدادی از آن‌ها هرگز بازیابی نشوند. با امضای عهدنامه نصوح پاشا میان صفویان و عثمانی، همه قفقاز به جز بخش‌های غربی گرجستان به ایران داده شد. [۷۲]

مراد چهارم (۱۶۲۳–۱۶۴۰) در جریان سلطنت نسبتاً کوتاهش، توانست بار دیگر قدرت دولت مرکزی را برقرار کرده و همچنین عراق را از ایران بازپس بگیرد. [۷۳] عهدنامه زهاب در همین دوره امضا شد که باعث تقسیم قفقاز میان صفویان و عثمانیان و همچنین ضمیمه قطعی عراق به عثمانی شد. مرزی که در جریان این عهدنامه ترسیم شد، هنوز در میان سه کشور ایران، ترکیه و عراق برقرار است. [۷۴] [۷۵] در همین دوران بود که دوره موسوم به سلطنت زنان (۱۶۲۳–۱۶۵۶) آغاز شد که در طی این سال‌ها، مادران سلاطین جوان عملاً به جای پسرشان حکومت را در دست داشتند. قابل ذکرترین اتفاق این دوره آن بود که رقابت میان کوسم سلطان و عروسش تورخان خدیجه سلطان منجر به قتل کوسم سلطان در سال ۱۶۵۱ شد. [۷۶] پس از آن دوره کوپورلو (۱۶۵۶–۱۷۰۳) آغاز شد که در این دوران، شش وزیر از خاندان آلبانیایی کوپورلو قدرت را در امپراتوری به دست گرفتند. این دوره دولت عثمانی شاهد پیروزی‌های نظامی نسبتاً بزرگی بود که در آن ترانسیلوانیا با موفقیت پس گرفته شد، فتح کرت در ۱۶۶۹ با موفقیت به پایان رسید و عثمانیان به جنوب اوکراین که در آن زمان در اختیار لهستان بود، وارد شدند. [۷۷]

با این حال، این دوره به صورت فاجعه‌باری پایان یافت. وزیر اعظم کارا مصطفی پاشا در سال ۱۶۸۳ ارتش بزرگی را فراهم آورد و برای بار دوم تلاش کرد تا وین را محاصره کند. تأخیر پیش آمده در محاصره وین باعث شد تا ارتش عثمانی توسط نیروهای متحد هابسبورگ، المانی و لهستانی به خاک و خون کشیده شود و اتحادیه مقدس به یک پیروزی درخشان دست پیدا کند. با عهدنامه صلح که جنگ موسوم به «جنگ بزرگ با ترکان» پایان داد [۷۸] ، عثمانی بخش‌های وسیعی از خاک خود را از دست داد که بیشتر آنان را هرگز نتوانست مجدداً فتح کند. [۷۹] مصطفی دوم در میان سال‌های ۱۶۹۶ تا ۱۶۹۶ در یک اردوکشی به قصد تلافی شکست در وین، تلاش کرد تا به هابسبورگ‌ها در مجارستان حمله کند اما با شکست در نبرد زنتا، این لشکرکشی نیز فاجعه آمیز به پایان رسید. [۸۰]

افزایش تهدیدها از جانب روسیه

به‌جز از دست دادن بنات و از دست دادن موقتی بلگراد، مرزهای عثمانی در دانوب در طول قرن هجدهم تقریباً ثابت ماند. اما با توسعه طلبی روسیه، خطر بزرگی که روز به روز در حال افزایش بود، عثمانی را تهدید می‌کرد. [۸۱] کارل دوازدهم سوئد که در نبرد پولتاوا (۱۷۰۹) در جنگ بزرگ شمالی در برابر روس‌ها شکست خورده بود [۸۱] ، با عثمانی پیمان اتحاد بست. چارلز سلطان احمد سوم را راضی کرد تا به روسیه اعلان جنگ دهد و این جنگ در نهایت با پیروزی عثمانی به پایان رسید. [۸۲]

با عهدنامه پاسارویتز میان عثمانی و اتریش، عثمانی به صورت دائمی بنات و به صورت موقتی صربستان و والاکیای کوچک را از دست داد. با این عهدنامه، مشخص شد که عثمانی در موضع دفاعی است و بسیار بعید است که در آینده خطر جدی برای اروپا ایجاد کند. [۸۳]

جنگی که بیست سال بعد با عهدنامه بلگراد میان روسیه و اتریش با عثمانی به پایان رسید، باعث شد تا صربستان و والاکیای کوچک دوباره تحت کنترل باب عالی (نام رایج برای اشاره به دربار عثمانی) در آیند، با این حال، دولت عثمانی شهر بندری آزوف و شمال کریمه را به روسیه واگذار کرد. پس از این جنگ، عثمانی برای حدود یک نسل در صلح به سر برد، زیرا روسیه و اتریش مشغول درگیری با پروس که به تازگی در حال اوج گرفتن بود، بودند. [۸۴]

سلاطین عثمانی همچنین سعی در ایجاد اصلاحات در سیستم آموزش نیز نمودند. [۸۵] دانشگاه «مهندسان بحر همایون» (دانشگاه فنی استانبول امروزی) به سبک دانشگاه‌های غربی تأسیس شد. در سال ۱۷۳۴، یک مدرسه ساخت توپخانه با شیوه‌های اروپایی در قسطنطنیه ایجاد شد، اما علمای اسلامی با آن مخالفت کردند و سلطان مجبور شد تا نظر آنان را بپذیرد. [۸۶] این مدرسه در سال ۱۷۵۴ به شکل مخفی مجدداً بازگشایی شد. [۸۷] در ۱۷۲۶، ابراهیم متفرقه، یک مجارستانی که اسلام آورده بود، وزیر اعظم داماد ابراهیم پاشای نوشهری و مفتی اعظم و سایر علمای دینی را راضی کرد تا اجازه چاپ کتاب با دستگاه چاپ را به او بدهند که در نهایت منجر به آن شد که سلطان احمد سوم این مجوز را صادر کند که کتاب‌های غیردینی به شیوه‌های نوین چاپ شود. هرچند این اتفاق مخالفت بسیاری از روحانیان مسلمان و البته کاتبان را در پی داشت، [۸۸] با این حال نخستین کتاب در سال ۱۷۲۹ به چاپ رسید. [۸۹] [۹۰]

در سال ۱۷۶۸، شبه‌نظامیان اکراینی تحت حمایت روسیه وارد شهر تحت کنترل عثمانیِ بالتا شدند، مردم شهر را کشتند و در نهایت آن را به آتش کشیدند. این اتفاق، منجر به آن شد که پادشاه عثمانی به روسیه اعلان جنگ بدهد. جنگ شش سال طول کشید و در پایان آن، عثمانی به همه مسیحیان مولداوی و والاکیا آزادی مذهبی اعطا کرد. [۹۱] در سال‌های پایانی قرن هجدهم، بسیاری از شخصیت‌های سیاسی عثمانی به این عقیده بودند که شکست‌های پیاپی آنان در برابر روس‌ها به اصلاحات گسترده پتر کبیر که منجر به مدرن‌سازی کشور و سپاه روسیه شده بود، بازمی‌گردد و عثمانی نیز باید دست به چنین اصلاحاتی بزند. [۹۲]

سلیم سوم نخستین کسی بود که برای مدرن‌سازی ارتش عثمانی دست به اقدام جدی زد، اما اقدامات او با مخالفت مقامات مذهبی و فرماندهان نیروهای ینی‌چری روبرو شد. ینی‌چری‌ها که نگران به خطر افتادن جایگاه خودشان در صورت ایجاد یک ارتش منظم و همیشگی بودند، علیه دولت مرکزی شوریدند. اقدامات سلیم در نهایت منجر شد تا او جان و تاج تخت خود را از دست بدهد، اما محمود دوم، جانشین او، به بهانه شورش روی داده سپاه ینی‌چری را در ۱۸۲۶ منحل کرد.

در دوران «سؤال شرقی» (دوره‌ای که به دلیل زوال عثمانی، قدرت‌های اروپایی بر سر فتح قلمروهای آنان به رقابت می‌پرداختند)، انقلاب صربستان (۱۸۰۴–۱۸۱۵) روی داد که این مسئله منجر به یک سری بیداری‌های ملی در بالکان شد. در سال ۱۸۳۰ عثمانی اجباراً پذیرفت که صربستان به صورت رسمی بخشی از عثمانی باشد، اما پادشاه و سلسله پادشاهی خود را داشته و پادشاه در اداره کشور خود کاملاً مستقل عمل کند. [۹۳] [۹۴] در سال ۱۸۱۱، وهابی‌های خاندان سعودی در عربستان بر عثمانی شوریدند. دولت مرکزی که توان سرکوب کردن آنان را نداشت، از محمدعلی پاشا، والی مصر درخواست کرد تا به این شورش پایان دهد و اقدامات محمدعلی در نهایت منجر به سقوط نخستین دولت سعودی شد. در ۱۸۲۱، یونانیان بر سلطان شوریدند. این اتفاق در نهایت به انقلاب یونان شهرت یافت و منجر به آن شد که یونان در سال ۱۸۲۹ به اولین کشوری شد که توانسته‌است به صورت رسمی از عثمانی مستقل شود. در سال ۱۸۳۰، فرانسه الجزایر را فتح کرد و عثمانی قادر نبود تا آنان را از این منطقه بیرون کرده و آن را پس بگیرد. یک سال بعد، محمدعلی پاشا به امید اینکه عثمانی را براندازد و خود به سلطان جدید تبدیل شده و سلسله تازه‌ای را روی کار آورد، در مصر شورید. سپاه او که توسط فرانسویان تعلیم دیده شده بود، به رهبری پسر محمد علی یعنی ابراهیم پاشا سپاه عثمانی را شکست داد و تا دویست مایلی قسطنطنیه پیشروی کرد. [۹۵] سلطان محمود دوم که هیچ راهی پیش پای خود برای جلوگیری از پیشروی سپاه ابراهیم پاشا نمی‌دید، از دشمن همیشگی امپراتوری، یعنی روسیه درخواست کمک کرد و تزار نیکولای یکم ارتشی را برای کمک به وی فرستاد. [۹۶] در نهایت، این سپاه روسی با موفقیت مانع پیشروی ابراهیم پاشا شد. [۹۷] با این حال، عثمانی در ۱۸۳۳ رسماً علاوه بر مصر، محمد علی پاشا را به عنوان والی کرت، حلب، تریپولی، دمشق و سیدون به رسمیت شناخت و در عوض، محمدعلی نیز از ادعای خود بر تاج و تخت عثمانی چشم پوشی کرد. [۹۸] با توجه به اینکه اگر به خاطر دخالت روس‌ها نبود، بسیار بعید بود تا محمود دوم و سلسله عثمانی از این واقعه جان سالم به در ببرند، امروزه این اتفاق آغازگر دوره‌ای دیده می‌شود که باب عالی حتی توانایی دفاع و حفظ خودش را هم نداشت. [۹۹]

در سال ۱۸۳۹، عثمانی تلاش کرد تا مناطق از دست رفتهِ تحت کنترل محمد علی را پس بگیرد، اما به طرز فاجعه‌باری شکست خورد. این اتفاق آغازگر «بحران شرقی ۱۸۴۰» گردید. زیرا از آنجایی که محمد علی پاشا بسیار به فرانسه نزدیک بود، در اروپا این بیم می‌رفت که اگر او به عنوان سلطان جدید امپراتوری تاج‌گذاری کند، همه سرزمین‌های تحت کنترل عثمانی به منطقه تحت نفوذ فرانسه تبدیل شود. [۱۰۰] از آنجایی که باب عالی خود توانایی شکست دادن مصر و محمد علی پاشا را نداشت، بریتانیا و اتریش به یاری آنان آمده و پاشا را شکست دادند. [۱۰۱] همه این‌ها، منجر شده بود که از میانه‌های قرن نوزدهم، عثمانی در میان قدرت‌های غربی به «مرد مریض اروپا» معروف شود. شاهزاده‌نشین صربستان، والاکیا و مولداوی در دهه‌های شصت و هفتاد قرن نوزدهم همچنین موفق به کسب استقلال خود شدند.

مدرن‌سازی و آغاز زوال

در دوران تنظیمات (۱۸۳۹–۱۸۷۶)، اصلاحاتی در امپراتوری عثمانی انجام پذیرفت که منجر به ایجاد یک ارتش مدرن شد، سیستم بانکداری به وجود آمد، چندین قانون دینی با قوانین سکولار جایگزین شدند، [۱۰۲] کارخانه‌های مدرن ایجاد شد و حتی قوانینی تصویب گردید که از شدت مجازات همجنسگرایی کاست. در سال ۱۸۴۰، وزارت پست عثمانی نیز ایجاد گردید. [۱۰۳] [۱۰۴]

سلطان عبدالمجید که خود شخصاً تلگراف را تست کرده بود، درخواستی برای ایجاد سیستم تلگرام در عثمانی برای ساموئل مورس در سال ۱۸۴۷ ارسال کرد. [۱۰۵] پس از آزمایش موفقیت‌آمیز، سیستم تلگراف استانبول-ادرین-شومن در نهم اوت ۱۸۴۷ راه افتاد. [۱۰۶] [۱۰۷] اصلاحات در عثمانی با ایجاد قانونی اساسی و پارلمان به اوج خود رسید. هرچند دوران آن کوتاه بود زیرا سلطان عبدالحمید دوم مجلس را پس از دو سال در ۱۸۷۷ منحل کرد.

جمعیت مسیحی امپراتوری، از آنجایی که مسیحیان نسبت به جمعیت مسلمان از نظر تحصیلات عالیه وضعیت بهتری داشتند، از مسلمانان پیشی گرفت. [۱۰۸] این مسئله، باعث رنجش مسلمانان که اکثریتِ امپراتوری بودند، شد. در سال ۱۸۶۱، حدود ۶۶۵ مدرسه برای محصلان مسیحی (که حدود ۱۴۰٬۰۰۰ نفر بودند) در امپراتوری وجود داشت، درحالی که جمعیت مسلمانان چند برابر بود، تعداد مدارس مخصوص آنان بسیار کمتر بود [۱۰۹] ؛ آن هم درحالی که در مدارس مسیحی علوم روز جهان تدریس می‌شد و مدارس اسلامی محدود به تدریس زبان عربی و علوم اسلامی بودند. همچنین نوشتن لسان عثمانی - که یک زبان ترک تبار بود - با الفبای عربی - که یک زبان سامی بود - کار را برای آموزش کودکان عثمانی زبان سخت می‌کرد. [۱۱۰] با توجه به اینکه اکثریت دانشجویان در دانشگاه‌های عثمانی را مسیحیان تشکیل می‌دادند، نقش آنان در اقتصاد امپراتوری بسیار افزایش یافت. [۱۱۱] [۱۱۲] در سال ۱۹۱۱، حدود ۶۵۴ عمده‌فروشی در استانبول وجود داشت و درحالی که تعداد یونانیان و ترک‌زبانان شهر تقریباً برابر بود، یونانیان صاحب ۵۲۸ تای آن‌ها بودند که خود اهمیت جمعیت مسیحی در اقتصاد امپراتوری را نشان می‌دهد. حتی در بسیاری از موارد، مسیحیان و یهودیان از حمایت کنسول‌گری‌ها و سفارت‌های کشورهای اروپایی برخوردار بودند که باعث می‌شد که برخلاف مسلمانان، محدودیت قوانین عثمانی شامل آنان نشود. [۱۱۳]

جنگ کریمه یکی از بخش‌های رقابت طولانی قدرت‌های اروپایی برای تصاحب قلمروهای امپراتوری در حال زوال عثمانی بود. این جنگ چنان بار سنگین اقتصادی‌ای بر دوش‌های امپراتوری گذاشت که دولت مجبور شد تا ۵ میلیون پوند در سال ۱۸۵۴ از قدرت‌های خارجی قرض بگیرد. [۱۱۴] [۱۱۵] در جریان جنگ کریمه، حدود ۲۰۰ هزار تن از تاتارهای کریمه مجبور به ترک خانه خود شده و به امپراتوری عثمانی مهاجرت کردند. [۱۱۶] همچنین در جریان جنگ قفقاز، ۵۰۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون چرکسی از سرزمین‌های خود توسط روسیه رانده شده [۱۱۷] و در آناتولی ساکن گردیدند. [۱۱۸] [۱۱۹] [۱۲۰] [۱۲۱] این مهاجرت‌ها نیز خود در پروسه مدرن‌سازی امپراتوری عثمانی تأثیر زیادی گذاشت. [۱۲۲]

امپراتوری عثمانی به صورت کلی اهمیت زیادی به مسئله آموزش و پرورش نمی‌داد. به عنوان مثال، تنها ۰٫۲ درصد از بودجه سال ۱۸۶۰ امپراتوری به آموزش و پرورش اختصاص داده شده بود. [۱۲۳] باب عالی بیشتر به دنبال مدرن‌سازی ارتش بود تا بتواند از خود در برابر تهدیدات خارجی دفاع کند که البته این خود باعث شد تا امپراتوری در تهدید نوع دیگری از تهدیدات قرار بگیرد. انگین روگان در کتاب تاریخ اعراب می‌نویسد که «بزرگترین تهدید برای استقلال خاورمیانه» در قرن نوزدهم «دولت‌های اروپایی نبودند، بلکه بانکداری آن بود». [۱۲۴] عثمانی که به خاطر جنگ‌های پیاپی، به خصوص جنگ کریمه، مجبور به دریافت وام‌های پیاپی از دولت‌های خارجی می‌شد، در سال ۱۸۷۵ رسماً اعلام ورشکستگی کرد. [۱۲۵] در سال ۱۸۸۱، دولت عثمانی برای پرداخت بدهی‌های خود، «اداره دیون عامیه عثمانیه» را ایجاد کرد که تحت نظر فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها اداره می‌شد تا امپراتوری بتواند به مرور بدهی‌های خود را پرداخت کند. این اداره که شریان‌های اصلی اقتصاد امپراتوری را کنترل می‌کرد، از قدرت خود برای افزایش نفوذ اروپایی‌ها در عثمانی استفاده می‌نمود. [۱۲۶]

باشی بوزوق‌ها که بخشی از نیروهای نظامی عثمانی بودند، در سال ۱۸۷۶ به شدت شورش بلغارها را سرکوب کرده و بیش از صد هزار نفر را به قتل رساندند. [۱۲۷] با این حال، پس از شکست قاطعانه عثمانی در برابر روسیه، بلغارستان به عنوان یک بخش خودمختار از امپراتوری عثمانی درآمد. همچنین در پیامدهای این جنگ با روسیه، قلمروهای اروپایی عثمانی بسیار کاهش یافتند. رومانی کاملاً مستقل شد و روند استقلال صربستان و مونتنگرو نیز کامل گردید. در سال ۱۸۷۸ نیروهای اتریش-مجارستان دو ولایت بسنی و نوی پازار در بالکان را اشغال کردند.

بنجامین دزرائیلی، نخست‌وزیر بریتانیا، در جریان کنگره وین توانست ولایت‌های عثمانی در بالکان را به این دولت بازگرداند؛ در عوض، اداره قبرس به انگلستان واگذار شد. [۱۲۸] در سال ۱۸۸۲، بریتانیا همچنین نیروهای خود را به مصر فرستاد تا یک شورش را سرکوب کند. این مسئله باعث شد تا سلطان عبدالحمید دوم ارتش خود را به حالت آماده‌باش درآورد، زیرا بیم آن را داشت که بریتانیایی‌ها به دنبال طرح‌ریزی یک کودتا در عثمانی هستند. عبدالحمید چنان از کودتا در هراس بود که حتی به نیروهای خود اجازه تمرینات نظامی نمی‌داد، زیرا می‌ترسید که این پوششی برای کودتا باشد. در سال ۱۸۸۲، ژنرال کلمار فرایهر فن در گلتس، از افسران ارتش آلمان، به قسطنطنیه رفت تا در به‌روز سازی ارتش عثمانی به باب عالی یاری رساند. نیروهایی که توسط او تعلیم داده شده بودند، در سیاست‌های سال‌های پایانی امپراتوری نقش سرنوشت سازی بازی کردند. [۱۲۹]

در میان سال‌های ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۶، حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار ارمنی توسط دولت عثمانی کشته شدند که این اتفاق به کشتار حمیدیه معروف شد و به عنوان پیش‌زمینه‌ای بر نسل‌کشی ارامنه دیده می‌شود. [۱۳۰]

پس از اینکه عثمانی در دهه‌های پایانی خود، بخش‌های وسیعی از قلمروهای سابق خود را در کریمه، بالکان، قفقاز و مدیترانه از دست داد، حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر از این مناطق به آناتولی (ترکیه آسیایی کنونی) و تریس شرقی (ترکیه اروپایی کنونی) مهاجرت کردند. [۱۳۱] همچنین با شکست عثمانی در جنگ اول بالکان، حدود ۴۰۰ هزار مسلمان و ۴۰۰ هزار غیر مسلمان به آناتولی مهاجرت کردند که البته بسیاری از آنان به دلیل وبا در جریان فرار از سرزمین‌هایی که عثمانیان در بالکان از دست داده بودند، جان خود را از دست دادند. [۱۳۲] جاستین مک‌کارتی، از تاریخ‌نگاران معاصر، برآورد می‌کند که در صد سال آخر امپراتوری عثمانی، چند میلیون مسلمان در شبه جزیره بالکان کشته شده‌اند. [۱۳۳] [۱۳۴] [۱۳۵]

حرکت سلطان عبدالحمید دوم به سمت مراسم نماز جمعه

افتتاح مجلس عثمانی. این مجلس تنها دو سال دوام آورد.

نبرد قلعه شفتکتیل در جریان جنگ کریمه

بلگراد در سال ۱۸۶۵. دو سال بعد، فرانسه و بریتانیا عثمانی را مجبور کردند تا از صربستان شمالی عقب‌نشینی کند و بدین ترتیب این منطقه به صورت غیررسمی مستقل شد.


سقوط امپراتوری عثمانی (۱۹۰۸–۱۹۲۲) در جریان دومین دوره مشروطه، دوره‌ای که با انقلاب ترکان جوان به نظر می‌رسید وضعیت بهتر خواهد شد، رخ داد. در دوره دوم مشروطه عثمانی، قانون اساسی ۱۸۷۶ مجدداً برقرار شد و فضای چند حزبی در این امپراتوری برقرار گردید. آغاز دوره دوم مشروطه به شهروندان امپراتوری این امید را داد که عثمانی به دولتی آزاد تبدیل خواهد شد، سیستم قضایی مدرن خواهد شد و با افزایش توان مجدد امپراتوری، عثمانیان قادر خواهند بود تا از خود در برابر قدرت‌های خارجی دفاع کنند. [۱۳۶] اما در عمل، این دوره پایان دولت عثمانی را رقم زد.

رهبران ترکان جوان که پیش از این مجبور به فعالیت‌های زیرزمینی بودند، حالا می‌توانستند احزاب خود را داشته باشند. [۱۳۷] در میان این حزب‌ها، دو حزب «کمیته اتحاد و پیشرفت» و «حزب آزادی و آشتی» نسبت به سایرین برجسته‌تر بودند. همچنین احزاب قومی مانند حزب سوسیالیست دموکراتیک کارگران یهودی فلسطین و جنبش ملی ارمنیان نیز در این دوران تأسیس شدند که البته با واکنش مثبتی از سوی دولت مرکزی همراه نبود. درحالی که عثمانی درگیر مسائل داخلی بود، اتریش مجارستان رسماً بوسنی و هرزگوین را در سال ۱۹۰۸ ضمیمه خاک خود کرد. همچنین باوجود اصلاحات در ارتش عثمانی که حالا به یک ارتش مدرن تبدیل شده بود، این امپراتوری در جنگ با ایتالیا تقریباً همه قلمروهای خود در شمال آفریقا را از دست داد. همچنین با شکست در جنگ بالکان، همه قلمروهای اروپایی نیز از چنگال باب عالی خارج شدند. در سال‌های پایانی منتهی به جنگ جهانی اول، وضعیت سیاسی امپراتوری عثمانی بسیار ناپایدار بود و چهار کودتا در عرض چهار سال روی داد.

ورود عثمانی به جنگ جهانی اول با حمله غافلگیرکننده آن‌ها به سواحل روسیه در دریای سیاه در تاریخ ۲۹ اکتبر ۱۹۱۴ روی داد. در عرض چند روز پس از حمله، روسیه و متحدانش، بریتانیا و فرانسه، به عثمانی اعلان جنگ دادند. باوجود شکست نهایی عثمانیان در این جنگ، آن‌ها در ابتدای جنگ موفق به کسب چند پیروزی در نبردهایی مانند گالیپولی نیز شدند.

در جریان جنگ جهانی اول، دولت عثمانی برای تبدیل کردن آناتولی (ترکیه کنونی) به یک منطقه ترک‌زبان، آن هم درحالی که ترکان تا پیش از جنگ در کنار یونانیان، ارمنیان، کردها و آشوریان تنها یکی از قومیت‌های آناتولی بودند، دست به کشتار سیستماتیک و سازمان‌دهی شده یونانیان، ارمنیان و آشوریان زد. تنها در جریان نسل‌کشی ارامنه بیش از ۱٫۵ میلیون نفر توسط ترکان کشته شدند. [۱۳۸]

در سال ۱۹۱۵، دولت عثمانی از بین بردن جمعیت ارمنی آناتولی را آغاز کرد. این نسل‌کشی در جریان و پس از جنگ جهانی اول در دو فاز انجام پذیرفت: با کشتنِ مردان بالغ یا انتقال آنان به اردوگاه‌های کار اجباری یا دیپورت کردن زنان، پیرها، کودکان و نوزادان در راه‌پیمایی مرگ به سوی بیابان‌های سوریه. در جریان اخراج جمعیت ارمنی از سرزمین‌هایشان از طریق راهپیمایی مرگ در جریان نسل‌کشی، گزارش‌های زیادی از تجاوزهای گسترده به زنان نیز گزارش شده‌است. همچنین در جریان راهپیمایی زنان و کودکان ارمنی از آناتولی که توسط اسکورت نیروهای ترک انجام می‌پذیرفت، هیچگونه آب یا غذایی در اختیار آنان قرار نمی‌گرفت. [۱۳۹] [۱۴۰] [۱۴۱] اتفاقات مشابه‌ای برای جمعیت یونانی و آشوری امپراتوری نیز رخ داد که سرانجام راه را برای تأسیس جمهوری ترکیه هموار ساخت. [۱۴۲]

درحالی که در دو سال ابتدایی جنگ، به نظر می‌رسید که عثمانی در خاورمیانه دست بالا را دارد، شورش اعراب که در سال ۱۹۱۶ روی داد، باعث شد تا اوضاع به ضرر آنان شود. با امضای متارکه مودروس در سی‌ام اکتبر ۱۹۱۸، تقسیم و تجزیه امپراتوریِ شکست خورده عثمانی میان نیروهای پیروز جنگ آغاز شد. با اینکه امپراتوری، از جمله پایتخت آن یعنی قسطنطنیه، به اشغال نیروهای بریتانیایی و فرانسوی درآمده بود، آنان به سلطان این اجازه را دادند که بتواند عنوان خود را به صورت ظاهری حفظ کند. با این حال، با اشغال شهرهای ترک‌نشین، جنبش‌هایی آغاز گردید که سرانجام منجر به پیروزی آنان در جنگ استقلال ترکیه به رهبری مصطفی کمال (که بعدها آتاتورک نام گرفت) و تأسیس جمهوری ترکیه شد. سلطنت عثمانی در روز یکم نوامبر ۱۹۲۲ ملغی اعلام شد و هفده روز بعد، سلطان محمد ششم از ترکیه خارج گردید. دو سال بعد، در سوم مارس ۱۹۲۴، خلافت عثمانی نیز ملغی اعلام شد. [۱۴۳]

اولین ارتش عثمانی به‌طور کامل از عشایر تُرکمان تشکیل شده بود. [۱۴۴] تاریخ نظامی ارتش امپراتوری عثمانی را می‌توان به پنج دوره اصلی تقسیم کرد: [۱۴۵] دوران بنیان‌گذاری که به سال‌های ۱۳۰۰ (نبرد با امپراتوری بیزانس) تا ۱۴۵۳ (فتح قسطنطنیه) اشاره دارد، دوره کلاسیک سال‌های بین ۱۴۵۱ (سلطان محمد فاتح) تا ۱۶۰۶ (صلح سیتواتوروک)، دوره اصلاحات که سال‌های ۱۶۰۶ الی ۱۸۲۶ (پیشامد فرخنده) را شامل می‌شود، دوره مدرن‌سازی طی سال‌های ۱۸۲۶ و ۱۸۵۸، و دوره افول که بین سال‌های ۱۸۶۱ (به سلطنت رسیدن سلطان عبدالعزیز) و ۱۹۱۸ (آتش‌بس مودروس) بود. عثمانی‌ها از اواخر قرن چهاردهم میلادی شروع به استفاده از سلاح گرم کردند و در نتیجه واحدهای نظامی دیگری مانند تفنگداران پیاده‌نظام تشکیل شدند. سواره نظام منظم مجهز به سلاح گرم (Süvari Topçu Neferi "سواره‌نظام تفنگدار") و خمپاره‌چی‌ها متشکل از نارنجک اندازانی که مواد منفجره را به نام خمپاره پرتاب می‌کردند و سربازانی که وظیفه پشتیبانی توپخانه را داشتند.

امپراتوری عثمانی اولین امپراتوری باروتی بود و پس از آن ایران صفوی و امپراتوری گورکانی هند قرار داشتند. در قرن چهاردهم، امپراتوری عثمانی توپ باروتی را به کار گرفت. [۱۴۶] استفاده از سلاح‌های باروتی توسط عثمانی به قدری سریع بود که آنها «مقدم بر دشمنان اروپایی و خاورمیانه‌ای خود در ایجاد نیروهای متمرکز و دائمی متخصص در ساخت و استفاده از سلاح گرم» بودند. [۱۴۷] اما قدرت عثمانی در استفاده از توپخانه، دشمنان آنها را شوکه کرد و دو حکومت مسلمان دیگر (صفویه و گورکانیان) را برای دستیابی به توپ مصمم نمود. ارتش عثمانی‌ در زمان سلطان بایزید اول به توپخانه مجهز بود و در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۲ از آن در محاصره قسطنطنیه استفاده کردند. واحدهای توپخانه سرانجام ارزش خود را به عنوان موتورهای محاصره طی محاصره تسالونیکا در سال ۱۴۳۰ به اثبات رساندند. [۱۴۸]

استفاده منظم از سلاح گرم و توپخانه توسط ارتش عثمانی با سرعتی بیش از همتایان اروپایی خود پیش رفت. نیروهای ینی‌چری در ابتدا با استفاده از تیر و کمان صرفاً یک نیروی پیاده‌نظام بودند. در زمان سلطان محمد فاتح، آنها به سلاح گرم مجهز شدند و «شاید اولین نیروی پیاده نظام مجهز به سلاح گرم در جهان» بودند؛ بنابراین ینی‌چری‌ها اولین ارتش دائمی مدرن محسوب می‌شوند. [۱۴۹] [۱۵۰] ترکیبی از بکارگیری توپخانه و قدرت شلیک آنها همانند نبرد وارنا در سال ۱۴۴۴ در برابر نیرویی از صلیبیون و نبرد اوتلوق‌بئلی در سال ۱۴۷۳ در برابر آق‌قویونلوها تعیین‌کننده بود. [۱۵۱]

چندین تاریخ‌نگار از جمله ادوارد گیبون، مورخ بریتانیایی و دیمیتری کیتزیکیس، مورخ یونانی این ایده را مطرح کردند که پس از فتح قسطنطنیه توسط عثمانی‌ها، امپراتوری روم شرقی به موجودیت تاریخی خود با یک «ماسک اسلامی» ادامه داد. کیتزیکیس عثمانی را یک «اتحادیه ترکی-یونانی» می‌خواند. تاریخ‌نگار آمریکایی، سپروس وریونیس از این می‌گوید که عثمانی دولتی بود به مرکزیت بالکان و قسطنطنیه که روکشی اسلامی و ترک‌زبان داشت.

با این حال، اکثر تاریخ‌دانان نظر مورخ اتریشی، پاول ویتک را قبول دارند که عثمانی را یک «دولت جهادی» می‌نامد که تنها هدفش گسترش اسلام بوده‌است. درحالی که برخی دیگر از مورخان نظر تاریخ‌نگار ترکیه‌ای فؤاد کوپرولو را قبول دارند که عثمانی را ادامه‌ای بر زندگی عشایری ترکان در آسیای میانه می‌داند که از شرق آسیا، از طریق آسیای میانه و سپس خاورمیانه خود را به آناتولی رساندند. این دسته از تاریخ‌نگاران بر این باورند که تقریباً تمام بخش‌های فرهنگی عثمانی از فرهنگ ایران گرفته شده‌است. اخیراً تاریخ‌نگار آمریکایی، هیث لوری، عثمانی را اتحادیه‌ای که یونانیان مسلمان شده و ترکان در آن به یک اندازه سهم داشتند، توصیف کرده‌است. [۱۵۲]

تاریخ‌نگار انگلیسی، نورمن استون، به شباهت‌های میان امپراتوری روم شرقی و امپراتوری عثمانی اشاره داشته‌است. او عنوان می‌کند که این دو امپراتوری در مسائلی مانند سیستم مالیات‌گیری و نحوه اعطای زمین با یکدیگر شباهت بسیار زیادی داشتند. استون از این می‌گوید که با وجود اینکه اسلامِ سنی دین رسمی و درباری امپراتوری بود، دولت عثمانی کنترل کلیسای ارتودوکس شرقی را کاملاً در اختیار خود داشت و بسیار از آن حمایت می‌کرد. به واسطه همین حمایت‌ها نیز این کلیسا به بزرگ‌ترین سازمانِ زمین‌دار در درون مرزهای عثمانی تبدیل شد. با این حال، این مورخ انگلیسی اذعان می‌کند که با وجود شباهت‌های بسیار، اینگونه نیست بپنداریم این دو امپراتوری یک واحد سیاسی بودند. [۱۵۳]

امپراتوری عثمانی نخستین بار در قرن چهاردهم میلادی به استان‌های مختلف با مرزهای مشخص که توسط یک بیگلربیگ (فرماندار) اداره می‌شد، تقسیم گردید. بیگلربیگ هر استان مستقیماً توسط دولت مرکزی انتخاب می‌شد. در هر استان یا بیگلربیگی، چند سنجک وجود داشت سنجک‌بیگ‌ها (گروهی از فرماندهان نظامی) مسئول اداره آن بودند و هر بیگلربیگ بر تمامی سنجک‌های منطقه خودش نظارت داشت. هر سنجک به چند قضا تقسیم می‌شد که یک قاضی بر اداره آن نظارت داشت.

تهیه فهرستی از استان‌های عثمانی و مرزهای آنان، بسیار دشوار است؛ زیرا مرزهای آنان به سرعت و با توجه به اتفاقاتی که در امپراتوری روی می‌داد، تغییر می‌کردند. این ناپایداری حتی پس از دوره تنظیمات بیشتر هم شد. زیرا با توجه به افزایش خطراتی که در مناطق مختلف روی می‌داد و البته برای کنترل قدرت دره‌بیگ‌ها، دولت مرکزی به‌طور مدوام مرزهای استان‌ها را تغییر می‌داد. هیچ تناسب و قاعده‌ای در تقسیم‌بندی استان‌ها وجود نداشت و وجود قبایل کوچ‌روی بسیار باعث می‌شد تا ایالت‌ها از بافت جمعیتی ثابتی برخوردار نباشند.

در سال ۱۸۶۴ و در دوره تنظیمات، با تصویب نظام‌نامه تشکیل ولایات، ایالت‌ها به «ولایت» تغییر نام دادند. هر ولایت به صورت رسمی از چهار بخش تشکیل می‌شد: ولایت، سنجک، قضا و دهکده. چند سال بعد و در ۱۸۷۱، قانونی تصویب می‌شد که بخش پنجمی به نام «ناحیه» را به تقسیم‌بندی ولایت‌ها اضافه می‌کرد.

با محاسبه جمعیت امپراتوری عثمانی بر اساس تقسیم‌بندی‌های اداره این امپراتوری، جمعیت امپراتوری عثمانی در آغاز قرن شانزدهم ۱۱٬۶۹۲٬۴۸۰ نفر برآورد شده‌است؛ [۱۵۶] اما به دلایل نامعلوم، جمعیت امپراتوری در قرن هجدهم کمتر از قرن شانزدهم بوده‌است. [۱۵۷] نخستین سرشماری رسمی عثمانی که در قرن نوزدهم و در سال ۱۸۳۱ انجام شد، نشان داد که این امپراتوری ۷٬۲۳۰٬۶۶۰ نفر جمعیت دارد، اما امروزه باور بر این است که این سرشماری چندان دقیق عمل نکرده‌است. [۱۵۸]

سرشماری رسمی شهروندان امپراتوری عثمانی از اوایل قرن نوزدهم آغاز شد. از سال ۱۸۳۱، هر چند سال یکبار، سرشماری جدیدی انجام شده‌است، اما پیداست که این سرشماری‌ها همه جمعیت امپراتوری را پوشش نمی‌داده‌اند. [۱۵۸] [۷۱] به عنوان مثال، در نخستین سرشماری تعداد زنان محاسبه نشده‌است. جمعیت عثمانی در ادوار پیش از قرن نوزدهم را با در نظر گرفتن الگوهای افزایش و کاهش جمعیت محاسبه می‌کنند. [۱۵۹]

در آغاز قرن نوزدهم، احتمالاً جمعیت امپراتوری چیزی حدود ۲۵ تا ۳۲ میلیون نفر بوده‌است؛ ۱۰ میلیون نفر آنان در استان‌های اروپایی، ۱۱ میلیون نفر در استان‌های آسیایی و ۳ میلیون نفر در استان‌های آفریقایی. تراکم جمعیت در استان‌های اروپایی بسیار بیشتر بوده‌است. به عنوان مثال، تراکم جمعیت بالکان دو برابر آناتولی، سه برابر عراق و سوریه و پنج برابر شبه‌جزیره عربستان بوده‌است. [۱۶۰]

در آخرین سال‌های امپراتوری، امید به زندگی جمعیت ساکن عثمانی ۴۹ سال بوده‌است. [۱۶۱] در طول حیات عثمانی، قحطی و بلایای طبیعی به دفعات متعدد منجر به تغییر بافت جمعیت امپراتوری شده‌است. در سال ۱۷۸۵، یک ششم جمعیت مصر به دلیل طاعون جان خود را از دست دادند و جمعیت حلب بیست درصد کاهش یافت. تنها در بین سال‌های ۱۶۸۷ تا ۱۷۳۱ مصر شش قحطی بزرگ را پشت سر گذاشت و آخرین قحطی بزرگ آناتولی چهار دهه پس از آن و در اواخر قرن هجدهم رخ داد. [۱۶۲]

گسترش شهرهای بندری در اثر ظهور راه‌آهن و ماشین بخار منجر به خوشه‌بندی جمعیت شد. از ۱۷۰۰ تا سقوط امپراتوری، شهرنشینی با روند رو به رشدی افزایش می‌یافت و به همین جهت شهرها روز به روز بزرگ‌تر می‌شدند. به عنوان مثال، ازمیر که در ۱۸۰۰ جمعیتی برابر با ۱۵۰٬۰۰۰ نفر داشت، تنها طی صد سال جمعیتش دو برابر شد. [۱۶۳] [۱۶۴] شهر سالونیکا نیز رشد جمعیت چشم‌گیر سه برابری - از ۵۵ هزار نفر به ۱۶۰ هزار نفر - را تجربه کرد. البته برخی مناطق نیز با کاهش جمعیت روبرو بودند، مانند بلگراد. [۱۶۵]

اتفاقات سیاسی و اقتصادی مهمی که روی می‌داد، بر بافت جمعیت امپراتوری تأثیر می‌گذاشت. به عنوان مثال، ضمیمه شدن کریمه و مناطقی در بالکان، به ترتیب توسط روسیه و اتریش-مجارستان، باعث شد تا پناهجویان زیادی، از جمله ۲۰۰ هزار تاتار کریمه‌ای، به امپراتوری عثمانی مهاجرت کنند. [۱۶۶] تنها میان سال‌های ۱۷۸۳ تا ۱۹۱۳، پنج تا هفت میلیون نفر به امپراتوری عثمانی مهاجرت کردند که دست‌کم ۳٫۸ میلیون نفرشان از روسیه می‌آمدند. این مهاجرت منجر به ایجاد تنش‌های سیاسی درون امپراتوری نیز می‌شدند. همچنین مشکلات اقتصادی نیز بر روی بدنه جمعیت امپراتوری نیز تأثیر مهمی می‌گذاشت. [۱۶۷] از قرن نوزدهم، تعداد زیادی از مسلمانان بالکان به آناتولی (ترکیه امروزی) مهاجرت کردند که در زبان عثمانی به آن‌ها «مهاجیر» (مهاجر) می‌گفتند. [۱۶۸] در زمان سقوط عثمانی در ۱۹۲۲، نیمی از جمعیت شهرنشین سرزمینی که بعدها ترکیه نام گرفت، را پناهجویانی که روسیه به عثمانی مهاجرت کرده بودند، تشکیل می‌دادند. [۱۶۹]

لسان عثمانی زبان رسمی امپراتوری عثمانی بود. این یک زبان ترکی اغوز تبار بود، اما بخش اعظم فرهنگ لغت آن، چیزی حدود ۸۹ درصد، را واژگان پارسی و عربی تشکیل شده بود. در مجموع، چندین زبان نقش بسیار مهمی در طول حیات امپراتوری عثمانی بازی کردند: لسان عثمانی که علاوه بر زبان طبقه حاکم بودن، زبان رایج در میان مسلمانان بالکان به جز آلبانی و بوسنی نیز بود؛ پارسی که زبان قشر تحصیل کرده، زبان ادبی و زبان دارای پرستیژ بود [۱۷۱] و عربی که زبان اکثریت مردم عربستان، عراق، کویت، شام و بخش‌های بزرگی از قلمروی آفریقایی بود. با افزایش نفوذ اروپایی‌ها در دولت عثمانی، از اهمیت این دو زبان در مرکز قدرت کاسته شد. فارسی تنها به زبانِ ادبی قشر تحصیل‌کرده محدود شد [۱۷۲] و عربی تنها در رابطه با مسائل دینی به کار می‌رفت. پس از ظهور پدیده ملی‌گرایی در خاورمیانه در اواخر قرن نوزدهم، عنوان «لسان ترکی» جایگزین «لسان عثمانی» شد. از این نام در قانون اساسی سال ۱۸۷۶ برای اشاره به زبان رسمی امپراتوری نیز استفاده شده‌است. [۱۷۳]

به دلیل تعداد بسیار پایین جمعیت باسواد امپراتوری (تنها ۲ تا ۳ درصد در آغاز قرن نوزدهم و ۱۵ درصد در پایان این قرن)، مردم عادی مجبور بودند برای ارتباط برقرار کردن با دولت، از دبیران کمک بگیرند. [۱۷۴] [۱۷۵] اقوام مختلف امپراتوری عثمانی در خانه‌ها و محله‌های خود، به زبان مادری‌شان سخن می‌گفتند و زمانی که جمعیت یک دهکده از دو قوم یا بیشتر تشکیل می‌شد، این اقوام بعضاً زبان‌های یکدیگر را فرا می‌گرفتند. در شهرهای بزرگ آناتولی مانند قسطنطنیه (استانبول) که بافت جمعیتشان از اقوام بسیاری تشکیل شده بود، زبان رایج در هر محله متفاوت بود و در برخی موارد، به خصوص در اواخر دوران عثمانی، از لسان عثمانی به عنوان زبان میانجی استفاده می‌شد.


دین رسمی امپراتوری عثمانی اسلام سنی بود. با این حال، عثمانی به دلیل گستردگی جغرافیایی بسیار زیاد خود، دارای جمعیتی بود که به ادیان مختلفی باور داشتند. مسیحیت و یهودیت توسط دولت عثمانی به رسمیت شناخته شده بودند، [۱۷۶] هرچند وضعیت آنان مانند مسلمان نبود. مذهب رسمی امپراتوری عثمانی سنت حنفی بود. [۱۷۷]

تا نیمه‌های قرن پانزدهم، اکثریت جمعیت امپراتوری عثمانی مسیحی بودند که تحت کنترل یک اقلیت مسلمان زندگی می‌کردند. [۱۷۸] در اواخر قرن نوزدهم، به سرعت بسیار از جمعیت غیر مسلمان امپراتوری کاسته می‌شد و این مسئله به دو دلیل بود: مهاجرت‌های درون امپراتوری و از دست دادن قلمروهای مسیحی‌نشین، مانند بالکان. [۱۷۹] در سال ۱۸۲۰، حدود ۶۰ درصد مردم عثمانی مسلمان بودند که این عدد پنجاه سال بعد در ۱۸۷۰، به ۶۹ درصد رسید و تنها بیست سال بعد در ۱۸۹۰، حدود ۷۶ درصد جمعیت امپراتوری را مسلمانان تشکیل می‌دادند. [۱۸۰] در آستانه جنگ جهانی اول، تنها ۱۹٫۱ درصد از جمعیت امپراتوری غیرمسلمان بودند که اکثریت آن‌ها را یهودیان، یونانیان، آشوریان و ارمنیانِ ساکن آناتولی تشکیل می‌دادند. [۱۸۰]


دولت عثمانی شاخه‌های مختلف اسلام را بدعت و الحاد می‌پنداشت. به عنوان مثال، دروزیان و شاخه‌های مختلف شیعه مانند اسماعیلیان، قزلباش‌ها و علویان در طبقه‌بندی دینی امپراتوری حتی پایین‌تر از یهودیان و مسیحیان قرار می‌گرفتند. [۱۸۱] در سال ۱۵۱۴، سلطان سلیم یکم دستور داد تا ۴۰ هزار تن از قزلباشان را قتل‌عام کنند. ظهور صفویانِ شیعه در ایران حتی وضع را برای شیعیان قلمروی عثمانی بدتر هم کرد، زیرا سلاطین این امپراتوری آنان را ستون پنجم ایران می‌دیدند. سلطان سلیم همچنین با فتوحات خود، قلمروی عثمانی را نیز گسترش داد. یکی از مهم‌ترینِ این فتوحات، فتح مصر بود که با انقراض خلافت عباسی، سلاطین عثمانی رسماً می‌توانستند خود را خلیفه مسلمانان جهان بخوانند. هرچند عثمانیان از دوران مراد یکم در نیمه دوم قرن چهاردهم، مدعی خلافت بودند، [۱۸۲] اما ادعایشان به اندازه عباسیان مورد قبول نبود. سلیم و جانشینانش پس از فتح مصر تا تأسیس ترکیه که در نهایت منجر به تبعید آخرین خلیفه عثمانی، عبدالمجید دوم شد، عنوان خلیفه را برای خود محفوظ نگاه داشتند.


دراویش نقش مهمی در سلطه امپراتوری عثمانی بر بالکان ایفا نمودند و فرهنگ اسلامی-ترکی را با خود به این منطقه بردند. یکی از مهم‌ترین گروه‌های دراویش در امپراتوری عثمانی بکتاشیه بود که از طریق پیوندش با نیروهای ینی‌چری به اهمیت بسزایی دست یافت. [۱۸۳] قدیمی‌ترین بنای باقیماننده از دوره امپراتوری عثمانی در بالکان، عمارت آشپزخانه عمومی غازی اِورنوس در شهر کموتینی در یونان کنونی است که اتاق‌هایی برای تجمع دراویش در خود داشت. [۱۸۴]

مسیحیان و یهودیان

از آنجایی که اسلام دین رسمی عثمانی بود، به شیوه اسلامی با اهل ذمه (غیرمسلمانان اهل کتاب)، مسیحیان و یهودیان رفتار می‌شد. مسیحیان از آزادی‌های محدودی مانند پرستش خدای خودشان برخوردار بودند، اما حمل سلاح یا اسب‌سواری برای آنان ممنوع بود. در کنار محدودیت‌های دیگری که برایشان وجود داشت، همچنین اجازه نداشتند تا رو به سوی خانه‌های مسلمانان، خانه بسازند. [۱۸۵] در دوران عثمانی، تعداد زیادی از مسیحیان و یهودیان برای برخوداری از شرایط بهتر برای زندگی، اسلام آوردند. هرچند اکثریت آنان توانستند دین خود را حفظ کنند. [۱۸۶]

بر اساس سیستم «ملت» های امپراتوری عثمانی، غیر مسلمانان به هر حال شهروند عثمانی به حساب می‌آمدند، اما با قوانین اسلامی با آن‌ها برخورد نمی‌شد. به عنوان مثال، با ملت رومی (یونانیان ارتودکس) تحت قوانین کد ژوستینیان که برای ۹۰۰ سال در امپراتوری روم شرقی برقرار بود، برخورد می‌شد. ملت رومی که بزرگ‌ترین بخش غیر اسلامی جامعه دولت عثمانی را تشکیل می‌دادند، در برخی موارد تجاری یا سیاسی از امتیازهایی برخوردار بودند و البته مجبور بودند تا مالیات بیشتری نسبت به مسلمانان پرداخت کنند. [۱۸۷] [۱۸۸]

برای ملت‌های دیگر (مؤمنان به ادیان دیگر) نیز وضعیت مشابه‌ای برقرار بود. یهودیان خاخام باشی خود را داشتند و ملت ارمنی (مسیحیان ارمنی) را اسقف کلیسای ارمنی رهبری می‌کرد. [۱۸۹] برخی سیستم ملت‌های عثمانی را نمونه اولیه تکثرگرایی دینی به‌شمار می‌آورند. [۱۹۰]

ساختار دینی-اجتماعی-سیاسی

جامعه، دولت و دین در یک سیستم پیچیده به یکدیگر مربوط بودند که به نظر می‌رسید، به خصوص پس از آغاز قرن نوزدهم، به مرور کارایی خود را از دست می‌دهد؛ سیستمی که در نهایت در ۱۹۲۲ توسط آتاتورک منحل شد. [۱۹۱] [۱۹۲] در قسطنطنیه، سلطان دو قلمروی مجزا داشت: یک دولت سکولار و یک اجماع دینی. اکثر مقامات دینی را علمای اسلامی تشکیل می‌داند که در کنار کنترل مسائل مذهبی امپراتوری، سیستم قضایی را نیز در اختیار داشتند و تأثیر بسیار زیادی بر روی زندگی روزانه مردم، دستکم بر روی زندگی مسلمانان، در سراسر امپراتوری می‌گذاشتند. علما به اندازه‌ای قدرتمند بودند که توانایی این را داشتند که زمانی که سلیم سوم دست به اصلاحات در نیروهای نظامی دولت عثمانی زد، مانع او شوند. جانشین سلیم، یعنی محمود دوم، ابتدا رضایت علما را جلب کرد و سپس به اصلاحات مد نظرش، پرداخت. [۱۹۳] قدرت بی‌نهایت علما تنها با سقوط عثمانی و تأسیس جمهوری ترکیه از بین رفت. پس از سقوط دولت عثمانی، خلافت عثمانی نیز یکسال بعد منحل شد که این انحلال منجر به بسته شدن مدارس دینی و دادگاه‌های شریعت اسلامی نیز گردید. [۱۹۴]

پس از تعطیلی یگان‌های ینی‌چری به سبب شورش آن‌ها در ۱۸۲۶، عملاً عثمانی وارد بخش جدیدی از تاریخ خود گردید. ینی‌چری‌ها (یا جان‌نثاران) نیروهایی بودند که تقریباً از آغاز دولت عثمانی، برای گسترش قلمروی این امپراتوری جنگیده بودند، اما با پیشرفت روزافزون اروپا و میل عثمانی به تقلید از پیشرفت‌های آنان و ایجاد یک ارتش منظم، جایگاه خود را به خطر می‌دیدند. به همین دلیل، بر باب عالی شوریدند؛ اما شورش آن‌ها با موفقیت توسط سلطان محمود دوم سرکوب شد که به همین بهانه، رهبرانشان را اعدام کرد و رسماً ینی‌چری را منحل اعلام کرد. این اتفاق منجر به آغاز مدرن‌سازی امپراتوری، هرچند با سرعت بسیار کم، شد و عثمانی شروع به تقلید از دیوان‌سالاری و پیشرفت‌های نظامی اروپایی نمود. همچنین از آنجایی که اکثر ینی‌چری‌ها از میان مسیحیان به خدمت گرفته می‌شدند، انحلال این ارگان منجر به افزایش نفوذ مسلمانان در میان طبقه حاکم گردید. اما از طرف دیگر این خود منجر به مشکل دیگری شد. طبقه مسلمان و عثمانی‌زبانِ امپراتوری فاقد هرگونه تحصیلات عالیه‌ای بود و زبان آن‌ها، یعنی ترکی عثمانی، فاقد ادبیات غنی‌ای بود و ترجمه نشدن منابع اروپایی به این زبان، کار را برای آموزش بسیار سخت می‌کرد. تعداد زیادی اقلیت‌های قومی و دینی که در امپراتوری ساکن بودند، در مناطق مربوط به ملت خود زندگی می‌کردند. [۱۹۵] یونانیان، ارمنیان و یهودیان مهم‌ترینِ آن‌ها بودند و رهبر خود را داشتند، به زبان خود صحبت می‌کردند، به مدارس مخصوص خود می‌رفتند و البته مالیات بیشتری پرداخت می‌نمودند. آنان هیچ قدرتی خارج از بخش‌های مربوط به ملت خود نداشتند و دولت عثمانی به صورت رسمی عنوان می‌داشت که مسئول حفظ امنیتشان است؛ با این حال، هیچگونه وفاداری‌ای به حکومت مرکزی نداشتند.

در صد سال پایانی حیات دولت عثمانی، ناسیونالیسم قومی که بر پایه تفاوت‌های زبانی و دینی جان گرفته بود، رواج پیدا کرد که سرانجام منجر به نابودی باب عالی شد. [۱۹۶] یکی از چیزهایی که کار را سخت کرده بود این بود که در یک قرن پایانی امپراتوری، همزمان با رسیدن موج ناسیونالیسم به خاورمیانه، پدیده‌ای به نام «ناسیونالیسم ترکی» در میان طبقه حاکم ظهور کرد که پیامد آن ظهور ناسیونالیسم قومیِ مجزا میان مسلمانان غیرترک امپراتوری مانند اعراب و کردها بود. همین اتفاق باعث شد که در جنگ جهانی اول، امپراتوری بریتانیا با استفاده از «ناسیونالیسم عربی» اعراب را به شورش در برابر دولت مرکزی وادارد که در شکست عثمانی در جنگ بزرگ بسیار تأثیرگذار بود. [۱۹۷]

هرچه واحدهای سیاسی درون-امپراتوری کوچک و کوچک‌تر می‌شدند، قدرت سلطان نیز در آن مناطق کاهش می‌یافت و حاکمان محلی عملاً به صورت خودمختار عمل می‌کردند. حاکمان محلی مأمور جمع‌آوری مالیات و جمع‌آوری سپاه موردنیاز در زمان جنگ بودند و همچنین در درون امپراتوری با یکدیگر در ستیز بودند. این ستیز تأثیر زیادی بر روی اقتصاد و سیاست‌های امپراتوری می‌گذاشت. [۱۹۸]

سیستم اقتصادی پیشرفت ناچیزی را تجربه کرد. دستگاه چاپ به دلیل مغایرت با دین اسلام تا قرن هجدهم ممنوع بود؛ با این حال ملل غیرمسلمان این اجازه را داشتند از آن استفاده کنند و روزنامه‌های خود را به راه انداختند. آغاز چاپ روزنامه به زبان‌هایی مانند یونانی، ارمنی و عبری تأثیر زیادی بر رواج ناسیونالیسم میان گویش‌وران این زبان‌ها داشت. در مجموع، با اینکه اسلام مانع پیشرفت بخش‌های مسلمان‌نشین می‌شد، این مانع در سرزمین‌های مسیحی یا یهودی‌نشین وجود نداشت.

پس از قرن هجدهم، امپراتوری عثمانی عملاً رو به زوال رفت. فشار زیادی از سوی روسیه بر این دولت وارد شد، مصر نیز در ۱۸۰۵ به استقلال رسید (و سپس به امپراتوری بریتانیا ضمیمه شد)، یونان نیز مستقل شد و ناسیونالیسم در صربستان و سایر سرزمین‌های بالکان کار را برای عثمانیان به مرور سخت و سخت‌تر کرد که در نهایت منجر به استقلال این سرزمین‌ها گردید. باب عالی همچنین قبرس را در ازای میانجی‌گری انگلیسیان میان عثمانی و اتریش-مجارستان به بریتانیا بخشید. الجزایر و تونس نیز توسط فرانسه فتح شدند و «مرد بیمار اروپا» با سرعت زیادی رو به سقوط می‌رفت. به نظر می‌رسید که تنها آلمانیان هستند که قصد ندارند تا قلمروهای امپراتوری درحال زوال عثمانی را به امپراتوری خود ضمیمه کنند، با این حال، کمک‌های آنان در نهایت منجر به پیوستن باب عالی به نیروهای محور در جنگ جهانی اول شد که سرانجام آن سقوط سلطنت و سپس خلافت عثمانی بود. [۱۹۹]

عثمانیان در طول چند قرن حیات خود، به ساخت کتاب‌خانه‌های بزرگ و ترجمه آثار مختلف علاقه نسبتاً زیادی نشان دادند. [۲۰۰] این علاقه، در قرن پانزدهم در دوران فرمانروایی محمد دوم به اوج خود رسید. او به گرگوری آمیروتزس، متفکر یونانی اهل ترابوزان دستور داد تا کتاب‌های جغرافیای بطلمیوس را به عربی ترجمه کند. نمونه دیگری از ادب و دانش عثمانی، ملا علی قوشچی، متفکر ایرانی اهل سمرقند بود که با وجود اینکه تنها دو یا سه سال در قسطنطنیه حضور داشت، تأثیر شگرفی بر ادبیات عثمانی گذاشت و در دو مدرسه مهم این شهر تدریس کرد. [۲۰۱]

رصدخانه تقی‌الدین شامی در قسطنطنیه در سال ۱۵۷۷ ساخته شد و خود این دانشمند اهل سوریه نیز تا سال ۱۵۸۰ در آن به فعالیت مشغول بود. [۲۰۲] با این حال، این رصدخانه بیشتر از اینکه به فعالیت دربارهٔ طالع‌بینی بپردازد، به مسائل علمی گرایش داشت که همین مسئله باعث گردید تا در سال ۱۵۸۰، پس از انتقاداتی که از سوی علمای اسلامی به آن وارد شد، دستور تخریب آن داده شود. [۲۰۳] تقی‌الدین سپس به مصر رفت و در آنجا بر روی نیروی بخار تحقیق کرد. [۲۰۴]

ترجمه آثار اروپایی نیز در قلمروی عثمانی تا حدودی رایج بود. در سال ۱۶۶۰، ابراهیم افندی الزیگتوری کتاب یک ستاره‌شناس فرانسوی به نام نوئل دورت را به عربی ترجمه کرد. [۲۰۵] شرف‌الدین صابونجی‌اوغلی یک جراح اهل عثمانی بود. وی کسی بود که آخرین دانشنامه پزشکی جهان اسلام در قرون وسطی را نوشت. با اینکه او کتابش را بر اساس کتاب مشهور التصریف نوشته بود، خودش نیز بخش‌هایی به آن افزود. [۲۰۶] مشهور شیخ دده از ساعت‌سازان اهل عثمانی، در سال ۱۷۰۲ به تقلید از ساعت‌های اروپایی، ساعتی ساخت که توانایی محاسبه دقایق را داشت. [۲۰۷]

استفاده از ماشین بخار برای مقاصد صنعتی نیز در جهان اسلام برای اولین بار در مصر و در دوران محمدعلی پاشا روی داد. در این دوران کارگاه‌های صنعتی برای تولید ابریشم و کار با فلز ایجاد شد. [۲۰۸] اسحاق افندی نیز کسی بود که در قرن نوزدهم میلادی نخستین تلاش‌ها برای آشناسازی عثمانی‌ها و سایر جهان اسلام با علوم روز غربی را به انجام رساند. او که چندین کتاب علمی غربی را به عربی ترجمه کرده بود، تعداد زیادی معادل عربی و عثمانی برای واژگان علمی و فنی اروپایی نیز پیشنهاد کرد.

مهم‌ترین ورزش‌ها در سرزمین‌های عثمانی کشتی، شکار، تیراندازی، اسب‌سواری، زوبین‌اندازی، مچ‌اندازی و شنا بودند. با افزایش محبوبیت فوتبال در قسطنطنیه، به مرور پای سایر ورزش‌های اروپایی نیز به قلمروی عثمانی باز شد. در این زمان بود که باشگاه‌های ورزشی به تقلید از باشگاه‌های ورزشی اروپایی در امپراتوری عثمانی نیز تأسیس شدند. موفق‌ترین باشگاه‌های قسطنطنیه، به ترتیب زمان، باشگاه ژیمناستیک بشیکتاش (۱۹۰۳)، باشگاه ورزشی گالاتاسرای (۱۹۰۵)، باشگاه ورزشی فنرباغچه (۱۹۰۷)، باشگاه فوتبال آنکاراگوچو (۱۹۱۰) بودند. در سایر استان‌های عثمانی نیز باشگاه‌های فوتبال تأسیس شدند. مانند باشگاه‌های کارشیاکا (۱۹۱۲)، آلتای سپور (۱۹۱۴) و اولکسپور (۱۹۱۴) که در شهر ازمیر تأسیس شده بودند.

Vanaaeg Redigeeri

Pikemalt artiklites Armeenia esiaeg, Armeenlaste esiaeg, Rooma-aegne Armeenia ja Armeenia (Rooma provints)

Armeenia asub Piiblis Noa laeva veeuputusejärgse ankrupaigana mainitud Ararati mäge (1. Moosese raamat 8:4) ümbritseval mägismaal. Hiljutistel arheoloogilistel väljakaevamistel on Armeeniast leitud maailma vanim nahkking [1] seelik ja veiniköök [2] , mis pärinevad umbkaudu 4000. aastast eKr. See viitab varasele, kuid arenenud pronksiaegsele tsivilisatsioonile.

Suur-Armeenia aladel paiknes mitu pronksiaegset riiki, nende seas Hetiidi riik (selle kõrgajal), Mitanni (Edela-Armeenias) ja Hayasa-Azzi (1500–1200 eKr). Nairi rahvas (12.–9. sajand eKr) ja Urartu kuningriik (1000–600 eKr) saavutasid üksteise järel võimu Armeenia mägismaa üle. Igaüks mainitud rahvastest ja hõimudest osales armeenlaste etnogeneesis. [3] [4] [5] [6] Jerevanist leitud suur kiilkirjas raidkiri tõestab, et tänapäevase Armeenia pealinna rajas 782. aasta suvel eKr kuningas Argišti I. Jerevan on maailma vanim linn, mille asutamise täpne daatum on teada. 600. aasta paiku eKr rajas Orontiidide dünastia Armeenia kuningriigi.

Suur-Armeenia Redigeeri

Pikemalt artiklis Suur-Armeenia kuningriik (331 eKr–428), Aršakiidid, Artashat, Tigranocerta Pikemalt artiklis Orontiidide dünastia, Artašesiidide dünastia Pikemalt artiklis Väike-Armeenia

Kuningriigi õitseng saabus 95–66 eKr Tigran Suure valitsusajal, mil sellest sai piirkonna üks võimsamaid kuningriike. Pärast Seleukiidide riigi purustamist Rooma riigi poolt tekkis Suur-Armeenia. Tigran II ajal (95–55 eKr) muutus Suur-Armeenia vägevaks riigiks, mis laius Palestiinast Kaspia mereni. Pärast seda, kui Tigrani äi ja liitlane Pontose kuningas Mithridates VI sai 69 eKr Rooma väejuhilt Pompeiuselt lüüa, ei suutnud liitlasteta jäänud Tigran kahel rindel võidelda ning kaotas Rooma-Partia liidule ja jäi ilma kõigist vallutatud aladest peale päris Suur-Armeenia.

Asudes Rooma keisririigi ja Partia piirialadel oli Armeenia alad sõjatandriks kahe suurriigi sõjategevuses. 2. sajandini oli Armeenia näol tegemist Rooma riigi ja Partia riigi vahelise vaidlusaluse kuningriigiga. Rooma mõjule piirkonnas pani aluse Pompeiuse sõjakäik aastal 66/65 eKr. Seda tugevdas aastal 59 aset leidnud sõjakäik väejuht Gnaeus Domitius Corbulo juhtimisel. Selle sõjakäigu, mis oli osa Rooma-Partia sõjast, tulemuseks oli Armeenia kuninga (52–58 ja 62–88) Tiridates I troonilt tõukamine.

Pikemalt artiklis Rooma-Partia sõda, Rooma-Pärsia sõjad

Tulevail sajandeil jäi Armeenia Ahhemeniidide Pärsia suurriigi mõjuareaali. Kogu ajaloo vältel nautis Armeenia kuningriik sõltumatuse aegu vaheldumisi ajutise allumisega kaasaegsete suurriikidele.

113. aastal asus Traianus sõjakäigule Partia vastu, põhjuseks oli see, et Partia soovis panna Armeenia troonile Roomale vastuvõetamatu kuninga. Traianus marssis esmalt Armeeniasse ja kõrvaldas troonilt uue kuninga, seejärel liitis ta Armeenia Rooma impeeriumiga. aastal 118 lahkusid leegionid Rooma Armeeniast ja piirkonnast sai vasallkuningriik. Ent Väike-Armeenia koos Miletene ja Cataonia piirkondadega oli Traianuse poolt üldjoontes Kapadookia provintsiga liidetud. Väike-Armeenia koosnes sellal järgmisest viiest ringkonnast (põhjast lõunasse liikudes): Orbalisene, Aetulane (ka Ætulane), Aeretice (ka Æretice), Orsene ja Orbesine.

Roomlased kaotasid Armeenia uuesti aastal 161 Partia valitsejale Vologases IV-le. Marcus Statius Priscuse juhitud Rooma vasturünnak aastal 163 seadis Armeenia troonile taas roomlaste poolt soositud kandidaadi ja Rooma mõju Armeenias jäi kestma kuni Rooma kaotusele Barbalissose lahingus aastal 253. Väike-Armeenia osa kaotus osutus roomlaste jaoks ajutiseks, sest 3. sajandi lõpus omas Rooma taas kontrolli Armeenia üle ning aitas seejärel kaasa kogu Armeenia ristiusustamisele.

Väike-Armeenia ühendati Suur-Armeenia kuningriigiga uuesti Aršakuni dünastiasse kuulunud kuninga Tiridates III valitsemise ajal aastal 287. Piirkond jäi Suur-Armeenia osaks seni, kuni aastal 337 vallutas need alad ajutiselt Sassaniidide riigi valitseja Shapur II.

Pikemalt artiklites Rooma-aegne Armeenia ja Väike-Armeenia

Muistse Armeenia religioon oli ajalooliselt seotud uskumustega, mis Pärsias viisid zoroastrismi tekkeni. Nende keskmes oli Mihri (Avesta Mithra) kultus. Kristlus levis Armeeniasse juba 40. aastal. Kuningas Tiridates III (238–314) kuulutas kristluse 301. aastal riigiusuks [7] [8] , nii et Armeeniast sai maailma esimene ametlikult kristlik riik kümme aastat enne seda, kui Galerius kristluse sallituks kuulutas ning 36 aastat enne Constantineus Suure ristimist.

4. sajandi lõpul jaotati Armeenia Rooma ja Sassaniidide vahel, kes võtsid kontrolli Armeenia kuningriigi suurema osa üle ja kaotasid 5. sajandi keskpaigas Armeenia monarhia. Bütsantsi–Sassaniidide sõdade ajal jaotati Armeenia lõpuks Bütsantsi Armeeniaks ja Pärsia Armeeniaks.

Pärast Armeenia kuningriigi langemist 428. aastal liideti enamus Armeenias Sassaniidide Pärsia riigi koosseisu. Pärast Armeenia mässu 451. aastal jäi kristlikele armeenlastele nende usuvabadus ning Armeenia saavutas autonoomia.

Keskaeg Redigeeri

Pikemalt artiklis Armeenia keskaeg

Armeenia emiraat Redigeeri

Pärast Sassaniidide aega (428–636) sai Armeeniast Umaijaadide kalifaadi Armeenia emiraat, autonoomne vürstkond Araabia suurriigi koosseisus, mis ühendas ka varem Bütsantsi alla jäänud Armeenia alad. Emiraati valitses Armeenia vürst, keda tunnustasid nii kaliif kui ka Bütsantsi keiser.

See oli osa Arminiyya administratiivsest üksusest või emiraadist, mille lõid araablased ning mis hõlmas ka osa Gruusiast ja Kaukaasia Albaaniast, keskusega Armeenias Dvini linnas. Armeenia vürstkond kestis 884. aastani, mil see saavutas taas sõltumatuse nõrgenenud kalifaadist.

Bagrationi dünastia valitsusaeg Redigeeri

Taastekkinud Armeenia kuningriiki (ca 880–1045) valitses Bagrationi dünastia ning see kestis 1045. aastani. 9. sajandi esimestel kümnenditel vallutas Bagrationi dünastiast Ašot I araablastelt tagasi mitmeid Lõuna-Ibeeria alasid. Saavutades mõjuvõimu Kartli üle, sai aastal 809 Ašot I Kartli eristaviks. Ašot tunnistas Bütsantsi oma süseräänina ning ühendas Tao ja Klarjeti vürstiriigid ja Šavšeti, Khikhata, Samtshe, Trialeti, Džavahhethi ning Ašotsi krahvkonnad ühtseks Tao-Klarjeti kuningriigiks. Formaalselt allus see Bütsantsile, kuid tegelikkuses oli tegu iseseisva riigiga, mille keskuseks oli Artanuji.

Kouropalatēs Davith Bagrationi laiendas oma valdusi, vallutades Theodossiopolise ning Armeenia provintsi Basiani. Samuti kehtestas ta protektoraadi Armeenia provintside Kharqi, Apakhuni, Malazgirti ja Ahlati üle.

Ajapikku eraldusid mitu ala Bagratiidide Armeeniast iseseisvate kuningriikidena, tunnistades siiski endised Bagratiidide kuningade ülemvõimu – näiteks Artsruni suguvõsa valitsetud Vaspurakani kuningriik, 908–1021.

Pikemalt artiklis Tao-Klarjeti kuningriik, Bagrationi dünastia, Gruusia riigipeade loend

1045. aastal vallutas Bagratiidide Armeenia Bütsants, kes alistas peatselt teisedki Armeenia riigid.

Seldžukid Kaukaasias Redigeeri

Bütsantsi keisrite võim jäi siiski lühikeseks, kuna juba 1071. aastal tungisid Armeeniasse seldžukid, kes Manzikerti lahingu järel rajasid Seldžuki suurriigi. Türklaste võimu alt põgenes Tarsusesse Kiliikias hulk armeenlasi. Nende eesotsas oli Roupen, kelle sugulane oli tapetud Ani kuningas Gagik II. Põgenikele andis varju Bütsantsi kuberner, ajapikku tekkis Kiliikias uus Armeenia riik. See oli ristisõdijate tugev toetaja ning nägi end kristluse kantsina Idas. Kiliikiasse asus ka Armeenia apostelliku kiriku katolikoss. Kiliikia Armeenia, olles 13. sajandil Mongolite Ilkhanaadi vasallriik, püsis 1375. aastani, mil selle alistasid Egiptuse mamelukid.

Pikemalt artiklis Kiliikia Armeenia kuningriik

Seldžuki riik hakkas peagi kokku varisema. 12. sajandi algul kihutasid Armeenia Zakarjanide suguvõsa vürstid seldžukid Armeeniast välja ning rajasid Põhja- ja Ida-Armeenia pooleldi iseseisva vürstiriigi, mida tuntakse Zakarjani Armeenia nime all. Seda toetas Gruusia kuningriik. Zakarjanidega jagas võimu ka Orbelianide suguvõsa, eriti Sjunikhis ja Vajotsh Dzoris, Artshahhi ja Utiki aladel laius aga Hasan-Džalalianide Artshahhi kuningriik.

Varauusaeg Redigeeri

Pikemalt artiklites Armeenlased Osmanite riigis ja Osmanite Armeenia Pikemalt artiklis Armeenia Pärsia koosseisus Pikemalt artiklis Armeenia Venemaa koosseisus

1230. aastail vallutasid mongolid nii Zakarjanide vürstiriigi kui ka ülejäänud Armeenia. Mongolitele järgnesid 13.–15. sajandil teised Kesk-Aasia hõimud (Kara Koyunlu, Timuriidid ja Ak Koyunlu). Pärast lakkamatuid sissetunge, mis tõid maale hävingut, Armeenia nõrgenes. 16. sajandil jagasid Armeenia omavahel Otomani impeerium ja Safaviidide Pärsia. Kui Türgi võimu all anti armeenlastele ulatuslik autonoomia ning nad elasid suhteliselt rahumeelselt oma enklaavides, siis ‘Abbās I Suur rakendas 1604. aastast oma riigi loodepiiril põletatud maa taktikat, mis viis paljude armeenlaste küüditamiseni kodumaalt. [9] Hiljem ühendas Venemaa keisririik endaga Ida-Armeenia: Vene–Pärsia sõja (1804–1813) lõpetanud Gulistani rahulepingu järel 1813. aastal seni Pärsiale kuulunud Karabahhia alad, aga Vene–Pärsia sõja (1826–1828) lõpetanud Turkmeenia lepingu alusel 1828. aastal Jerevani ja Nahhitševani khaaniriigid. [10] [11] .

Osmanite riigis anti armeenlastele ulatuslik autonoomia nende enklaavide piires, nad elasid suhteliselt kooskõlas riigi teiste rahvusrühmadega (sh valitsevate türklastega). Kristlastena islami riigis kohtasid armeenlased aga pidevat diskrimineerimist. Kui nad hakkasid taotlema senisest suuremaid õigusi, korraldas sultan Abdülhamit II 1894–96 vastuseks armeenlaste vastased riiklikud pogrommid. Eri allikate andmeil hukkus neis 80 000 – 300 000 inimest. Hamidi veresauna tõttu pälvis valitseja välismaal hüüdnimed "Verine sultan" ja "Punane sultan".

Osmanite riik hakkas kokku varisema, 1908. aastal kukutas sultan Abdülhamit II valitsuse noortürklaste revolutsioon. Armeenlased lootsid, et Üksmeele ja Progressi Komitee muudab ka nende teisejärgulist staatust. 1914. aastal tuldi välja Armeenia reformidega ning Armeenia küsimuste asjus seati ametisse peainspektor. [12]

Esimene maailmasõda ja Armeenia genotsiid Redigeeri

Pikemalt artiklis Armeenia genotsiid

Kui puhkes Esimene maailmasõda, mis viis Osmanite riigi ja Venemaa vastasseisuni Kaukasuse ja Pärsia rindel, hakkas Konstantinoopoli uus valitsus jälgima armeenlasi umbusu ja kahtlusega, kuna Vene armees oli hulgaliselt Armeenia vabatahtlikke. 24. aprillil 1915 arreteerisid ja küüditasid osmanite võimud Armeenia intellektuaalid ning 29. mail 1915 vastu võetud küüditamisseaduse tulemusena hukkus veelgi enam Anatoolias elanud armeenlasi sündmustes, mis said tuntuks Armeenia genotsiidi nime all.

Kui Esimene maailmasõda oli alanud, asusid türklased peagi lahendama nn armeenia küsimust, pagendades armeenlased Väike-Aasiast. 24. aprillil 1915 arreteeriti armeenia intellektuaalid. Armeenlastest sõdurid, kes olid teeninud Türgi sõjaväes, kutsuti sõjaväkke tagasi ja lasti maha. Naised, lapsed ja vanurid pagendati Süüria kõrbesse. 1915–1917 toimunud armeenia genotsiidis hukkus 600 000 – 1 000 000 inimest. Paljud armeenlastest, kes jäid ellu tänu türklaste ja kurdide abile, põgenesid Venemaa Armeenia aladele või teistesse Lähis-Ida maadesse.

Osmanite võimude tegevuse vastu kujunes piirkonnas Armeenia vastupanuvõitlus. 1915.–1917. aasta sündmusi peavad armeenlased ja enamik Lääne ajaloolasi riiklikuks massimõrvaks ehk genotsiidiks. [13] Türgi võimude hinnangul oli arvukate armeenlaste surm aga kodusõja, epideemiate ja näljahäda tulemus, mis põhjustasid inimkaotusi mõlemal poolel. Arnold J. Toynbee uurimuse kohaselt suri Armeenia genotsiidis 1915–1916 hinnanguliselt 600 000 armeenlast. [14]

Rahvusvahelise Genotsiidiuurijate Assotsiatsiooni (International Association of Genocide Scholars) andmeil suri "enam kui miljon" inimest. [15] Armeenia ja välisarmeenlased on taotlenud üle 30 aasta toonaste sündmuste ametlikku genotsiidiks tunnistamist. Toimunut mälestatakse iga aasta 24. aprillil, Armeenia märtrite päeval ehk Armeenia genotsiidi mälestuspäeval.

Armeenia Demokraatlik Vabariik Redigeeri

Pikemalt artiklis Armeenia Demokraatlik Vabariik

Ehkki Vene armeel õnnestus Esimeses maailmasõjas vallutada suurem osa Osmanite Armeeniast, kaotati vallutatud alad 1917. aastal Oktoobrirevolutsiooni tõttu. [viide?] Tollal püüdsid Vene kontrolli all olev Ida-Armeenia, Gruusia ja Aserbaidžaan ühineda Tagakaukaasia Demokraatlikuks Föderatiivseks Vabariigiks. See liit püsis aga vaid 1918. aasta veebruarist maini, mil kõik kolm osapoolt otsustasid selle laiali saata. Nii kuulutas Ida-Armeenia end 28. mail iseseisvaks Armeenia Demokraatlikuks Vabariigiks (ADV).

ADV lühikest iseseisvusaega kimbutasid sõda, piiritülid ja põgenikevool Osmanite Armeeniast, kes tõi endaga kaasa haigused ja nälja. Antandi riigid, keda häirisid Türgi valitsuse teod, püüdsid aidata vastloodud Armeenia riiki abifondide ja muude meetoditega.

Sõja lõpul tahtsid võitjad Osmanite riigi tükeldada. 10. augustil 1920 liitlasriikide ja Ottomani impeeriumi vahel allakirjutatud Pariisi rahukonverentsi Sèvres'i rahulepingu kohaselt tagati Armeenia Vabariigi olemasolu ning senised Osmanite Armeenia alad lubati sellega liita. Kuna Armeenia uued piirid joonistas USA president Woodrow Wilson, nimetatakse Osmanite Armeeniat vahel ka "Wilsoni Armeeniaks". Lisaks kuulutas vaid mõni päev varem, 5. augustil 1920, Mihran Damadjan Kiliikias välja de facto armeenia valitsuse, kuulutades Kiliikia autonoomseks armeenia vabariigiks Prantsuse protektoraadi raames. [16]

Kaaluti isegi Armeenia kuulutamist mandaatterritooriumiks USA kaitse all. Türgi Rahvuslik Liikumine lükkas aga rahulepingu tagasi ning see jäigi jõustumata. Mustafa Kemal Atatürki juhitud liikumine kasutas rahulepingut ettekäändena, et kuulutada end Türgi valitsuseks, asendades İstanbulist juhitud monarhia vabariigiga, mille keskus oli Ankaras.

1920. aastal tungisid Türgi rahvuslaste väed idas Armeenia vabariiki, alustades Türgi–Armeenia sõda. Kazım Karabekiri juhtimisel vallutasid Türgi väed Armeenia alad, mille Venemaa oli annekteerinud 1877.–1878. aasta Vene-Türgi sõjas, ning okupeerisid ka Aleksandropoli linna (tänapäeva Gyumri). Konflikt lõppes Aleksandropoli rahuga 2. detsembril 1920.

Rahulepingus kohustus Armeenia desarmeerima enamiku oma kaitseväest ja loovutama rohkem kui poole oma sõjaeelsest territooriumist, sealhulgas kogu "Wilsoni Armeenia", mis anti Armeeniale Sèvres'i rahuga. Samal ajal tungis 29. novembril Armeeniasse Karavansarai (tänapäeva Ijevani) kaudu Nõukogude Liidu 11. armee Grigori Ordžonikidze juhtimisel. 4. detsembril sisenesid Nõukogude väed Jerevani ning lühiajaline Armeenia Demokraatlik Vabariik varises kokku.

Nõukogude Armeenia Redigeeri

Pikemalt artiklis Armeenia Nõukogude Sotsialistlik Vabariik

Bolševistlik Venemaa annekteeris Armeenia, nagu ka Gruusia ja Aserbaidžaani. Märtsis 1922 moodustati neist kolmest Taga-Kaukaasia Sotsialistlike Nõukogude Vabariikide Föderatiivne Liit, millest detsembris sai Taga-Kaukaasia Sotsialistlik Föderatiivne Nõukogude Vabariik (Taga-Kaukaasia SFNV). Annekteerimise tõttu asendas Aleksandropoli rahu Türgi ja Nõukogude Liidu vaheline Karsi rahuleping. Lepingu kohaselt lasi Türgi Nõukogude Liidul võtta oma kontrolli alla Adjara ja sadamalinna Bathumi, saades vastutasuks varem Venemaa Armeeniasse jäänud Karsi, Ardahani ja Iğdıri linnad.

1936. aastal jagati Taga-Kaukaasia SFNV taas kolmeks: Armeenia NSV-ks, Aserbaidžaani NSV-ks ja Gruusia NSV-ks. Nõukogude võim tõi Armeeniasse suhtelise stabiilsuse. Moskvast saabusid ravimid, toit ja muud varud ning Osmanite riigi viimaste aastate pöörise kõrval oli kommunistide võim suhteliselt rahulik. Raske oli olukord kirikus, mida riigi ateistliku ideoloogia tõttu taga kiusati. Pärast Nõukogude Liidu rajaja Vladimir Lenini surma võttis võimu üle Jossif Stalin ning armeenlaste jaoks algas uus terroriaeg. [17] Nagu juhtus paljude teiste Nõukogude Liidu rahvastega, hukati ja küüditati Stalini Suure Puhastuse käigus ka kümneid tuhandeid armeenlasi.

Armeenia pääses hävingust, mille suuremale osale Nõukogude Liidu lääneosast tõi kaasa Teine maailmasõda. Natsi-Saksamaa ei jõudnud Lõuna-Kaukaasiasse, kus nad lootsid vallutada Aserbaidžaani naftavarud. Siiski mängis Armeenia olulist rolli, aidates liitlasi tööstuse ja põllumajandusega. Mobiliseeriti ligikaudu 500 000 armeenlast 1,4 miljonist. 175 000 neist surid sõjas. [18]

Hirm vähenes, kui Stalin 1953. aastal suri ning NSV Liidu uueks juhiks sai Nikita Hruštšov. Peagi hakkas elu Nõukogude Armeenias kiiresti paranema. Stalini ajal palju kannatanud kirik elustus taas, kui 1955. aastal astus ametisse katolikoss Vazgen I.

1965. aastal toimus Jerevanis Armeenia genotsiidi 50. aastapäeva puhul massimeeleavaldus. Seetõttu rajati 1967. aastal Jerevanis Hrazdani kuristiku kohale Tsitsernakaberdi mäele Armeenia genotsiidi ohvrite memoriaal.

Kui Mihhail Gorbatšovi valitsusajal 1980. aastail algatati Nõukogude Liidus reformid (avalikustamine ja uutmine), hakkasid armeenlased nõudma paremat hoolitsust nende kodumaa keskkonna eest, vastustades Nõukogude ajal rajatud tehaste keskkonnareostust. Kasvasid ka pinged suhetes Nõukogude Aserbaidžaani ja selle autonoomse ringkonna Mägi-Karabahhiga, mille Stalin 1923. aastal Armeeniast eraldas, vaatamata armeenlaste enamusele sealses elanikkonnas. 1970. aastal elas Aserbaidžaani territooriumil umbes 484 000 armeenlast. [19] Karabahhi armeenlased nõudsid taasühinemist Nõukogude Armeeniaga. Karabahhi armeenlaste toetuseks Jerevanis toimunud rahumeelsetele meeleavaldustele vastati Aserbaidžaanis Sumgaiti linnas armeenlastevastase pogrommiga. 1988. aastal lisandus Armeenia probleemidele 7,2-magnituudine maavärin Spitakis. [20]

Gorbatšovi võimetus lahendada Armeenia probleeme sünnitas armeenlaste seas janu iseseisvuse järele. 1990. aasta mais loodi uus Armeenia kaitsevägi, mis ei allunud enam Nõukogude Punaarmeele. Kui armeenlased otsustasid tähistada Armeenia Demokraatliku Vabariigi aastapäeva, järgnesid kokkupõrked Armeenia kaitseväe ja NSV Liidu siseministeeriumile allunud sisekaitsevägede (MVD) vahel, mille üksused paiknesid Jerevanis. Vägivald viis viie armeenlase surmani raudteejaamas toimunud kokkupõrkes. Tunnistajate sõnul alustasid tulevahetust Nõukogude väed.

Tulevahetus Armeenia maakaitseväelaste ja Nõukogude üksuste vahel toimus ka Sovetašenis Jerevani lähedal, kus hukkus üle 26 inimese, enamik neist armeenlased. 1990. aasta jaanuaris toimus armeenlastevastane pogromm Bakuus, mis sundis Aserbaidžaani pealinnast põgenema pea kõik sealsed 200 000 armeenlast. [21] 17. märtsil 1991 boikoteeris Armeenia koos Baltimaade, Gruusia ja Moldovaga üleliidulist rahvahääletust, milles 78% hääletanuist soovis Nõukogude Liidu säilimist reformitud kujul. [22]

Iseseisvuse taastamine Redigeeri

23. augustil 1990 kuulutas Armeenia välja iseseisvuse, saades esimeseks NSV Liidust iseseisvunud liiduvabariigiks väljaspool Baltimaid. Kui NSV Liit 1991. aasta laiali saadeti, pälvis Armeenia iseseisvus ka ametliku rahvusvahelise tunnustuse. Esimesi nõukogudejärgseid aastaid saatsid siiski majandusraskused, samuti Mägi-Karabahhi sõda Karabahhi armeenlaste ja Aserbaidžaani vahel. Majanduslike probleemide juured olid Karabahhi konflikti algusajas, mil Aserbaidžaani rahvarinne survestas Aserbaidžaani NSV-d kehtestama Armeenia vastu raudtee- ja lennublokaadi. See sisuliselt sandistas Armeenia majanduse, kuna 85% Armeenia väliskaubandusest käis raudtee kaudu. [23] 1993. aastal liitus Armeenia-vastase blokaadiga Türgi, toetades Aserbaidžaani. [24]

Karabahhi sõda lõppes, kui 1994. aastal jõustus Venemaa vahendatud vaherahu. Sõjas saavutasid edu Karabahhi Armeenia väed, kes vallutasid 16% Aserbaidžaani rahvusvaheliselt tunnustatud territooriumist, sealhulgas Mägi-Karabahhi enda. [25] Sestsaati peavad Armeenia ja Aserbaidžaan rahuläbirääkimisi, mida vahendab Euroopa Julgeoleku- ja Koostööorganisatsioon (OSCE). Mägi-Karabahhi staatus on tänini lahtine. Lõpliku lahenduse puudumine on kahjustanud mõlema riigi majandust ning Armeenia piirid Türgi ja Aserbaidžaaniga on jäänud suletuks. Enne Aserbaidžaani ja Armeenia vaherahu 1994. aastal tapeti umbes 30 000 inimest ning üle miljoni põgenes kodust. [26]

21. sajandi algul seisab Armeenia silmitsi raskustega. Riik on läinud täielikult üle turumajandusele ning 2009. aastal oli see majandusvabaduse seisukohalt maailmas 31. riik. [27] Suhtes Euroopa, Lähis-Ida ja SRÜ-ga on lubanud Armeenial suurendada väliskaubandust. Gaas, nafta ja muud tarvilikud toorained saabuvad kahel elutähtsal teel: Iraani ja Gruusia kaudu. Mõlema riigiga hoiab Armeenia sooje suhteid.

PIE hypothesis

Posted by Sjur Cappelen Papazian on May 28, 2013

While the Anatolian theory enjoyed brief support when first proposed, the Indo-Europeanist community in general now rejects it, its majority clearly favouring the Kurgan hypothesis postulating a 4th millennium expansion from the Pontic steppe. While the spread of farming undisputedly constituted an important event, most see no case to connect it with Indo-Europeans in particular, seeing that terms for animal husbandry tend to have much better reconstructions than terms related to agriculture. The linguistic community further notes that linguistic evidence suggests a later date for Proto-Indo-European than the Anatolian theory predicts.

The main strength of the farming hypothesis lies in its linking of the spread of Indo-European languages with an archeologically known event (the spread of farming) that is often assumed as involving significant population shifts. On archaeogenetic evidence, the actual population shift (associated with Y-chromosomal haplogroup G) was still minor compared to the component of autochthonous continuity (going back to the re-settlement of Europe following the last glacial maximum), but it was probably slightly larger than the component due to later migrations.

Around 6500 BC, while lpeople carrying haplogroup J2, based in Anatolia, the Natufians, occur in the Balkans (Starčevo-Körös-Cris culture), in the Danube valley (Linear Pottery culture), and possibly in the Bug-Dniestr area (Eastern Linear pottery culture), Mesopotamia, Iran-India and the Arabean Peninsula and Egypt, the neolithic Shulaveri Shmou culture with background from the Hassuna and Halaf cultures arrives from Anatolia to Caucasus. The Kazbeg is around 60 % haplogroup J2. There was both an migration of people carrying haplogroup J2 and R1a from Central Asia to India, where they still constitutes the higher classes.

Haplogroup J2 is found mainly in the Fertile Crescent, the Mediterranean (including Southern Europe and North Africa), the Iranian plateau and Central Asia. More specifically it is found in Iraq, Syria, Lebanon, Palestine, Turkey, Israel, Greece, Italy and the eastern coasts of the Iberian Peninsula, and more frequently in Iraqis 29.7% (Sanchez et al. 2005), Lebanese 29.7% (wells et al. 2001), Syrians 29%, Sephardic Jews 29%, Kurds 28.4%, Iranians 24%.

Kura Araxes culture, developing out of the Shulaveri Shomu culture and contemporary with the Maykop culture, is the next step before the Yamna and Catacombe culture. Around 5000 BC Archaic Pre-Proto-Indo-European, located in Anatolia, splits into splits into Anatolian, Archaic Proto-Indo-European and Early Steppe Proto-Indo-European (the ancestor of Tocharian). After 3000 BC the Greek, Armenian, Albanian, Indo-Iranian and Balto-Slavic families develop. Proto-Greek speakers move southward into Greece Proto-Indo-Iranian moves northeast into the steppe area.

The Afanesevo culture constitutes the Tocharians, while the Androvono culture constitutes the Iranians. The Armenians is Caucasic by haplogroup but have a language coming from the Phrygians, the proto Greeks, the connection between the Greeks and the Indo-Aryans, who in their migration both migrated to the Southwst Asia and to India.

However the Armenians kept until moder days to live and to constitute a sizeable nation in the territory reaching from Lebano/Turkey to the modern days Armenia. They constituted the territory called the Armenian Highland, south of Caucasus. The Kurds, having the same roots as the Armenians, migrated, after being colonised by the Iraniansin their migration to Caucasus around 1000 BC, to the southeast, where the created Media, but have now returned to the Caucasus. The Armenians and other Christian peoples like the Assyrians has been slaughtered and got stolen their land. The people of Lebanon constitutes the Phonicians. Even if the genetical landscape continues to be more or less the same, the Arabification, Kurdification and Turkification changes the culture landcapes.

Geneticist Pierre Zalloua has charted the spread of the Phoenicians out of the eastern Mediterranean by identifying an ancient type of DNA which some Lebanese, Syrians and Palestinians share with Maltese, Spaniards and Tunisians. A seafaring civilization which reached its zenith between 1200 and 800 BC, the Phoenicians’ earliest cities included Byblos, Tyre and Sidon on Lebanon’s coast. But their link to Lebanon, whose borders were drawn as recently as 1920, has long been a subject of controversy in a country split between an array of religious communities. “Negotiating these waters is a very delicate job,” Zalloua said. “The Phoenicians were the Canaanites—and the ancestors of today’s Lebanese.” “as many as 1 in 17 men living today on the coasts of North Africa and southern Europe may have a Phoenician direct male-line ancestor.”

The Phoenicians are credited with spreading the Phoenician alphabet throughout the Mediterranean world. It was a variant of the Semitic alphabet of the Canaanite area developed centuries earlier in the Sinai region, or in central Egypt. Phoenician traders disseminated this writing system along Aegean trade routes, to coastal Anatolia, the Minoan civilization of Crete, Mycenean Greece, and throughout the Mediterranean. This alphabet has been termed an abjad or a script that contains no vowels. A cuneiform abjad originated to the north in Ugarit, a Canaanite city of northern Syria, in the 14th century BC. Their language, Phoenician, is classified as in the Canaanite subgroup of Northwest Semitic. Its later descendant in North Africa is termed Punic. The earliest known inscriptions in Phoenician come from Byblos and date back to ca. 1000 BC.

Seeking to set themselves apart from their Muslim compatriots, some Lebanese Christians have drawn on the Phoenician past to try to forge an identity separate from the prevailing Arab culture. “Whenever I use the word ‘Phoenician’, people say ‘this guy is trying to say we are not Arabs’,” said Zalloua, himself a Christian. But after five years of research, the scientist says his work has shown what Lebanese have in common. “We had a great history — let’s look at it,” he said. The genetic marker which identifies descendants of the ancient Levantines is found among members of all of Lebanon’s religious communities, he said. “It’s a story that can actually unite Lebanon much more than anything else.”

Haplogroup G, from Caucasus, the Ossetians is around 60 % of haplogroup G, is both connected with the Hattians in Asia Minor and with the Tocharians in the east. Haplogroup E is more to the south, around the Meditteranian cost, like in the Levant, Greece etc. The Semitic language, developed in close contact with the Egyptians, where the people who became semites went to in the Gaerzean period, the Predynastic Egyptian cultural phase given the sequence dates 40–65 by Sir Flinders Petrie and later dated c. 3400–3100 BC. Evidence indicates that the Gerzean culture was a further development of the culture of the Amratian period, which immediately preceded the Gerzean, but contact with western Asia during this time may have inspired the building of mud-brick niched architecture, the use of cylinder seals, and the adoption of certain ornamental motifs.

Gerzean culture was contemporary with that at Al-Madadi in the north and was characterized by a buff-coloured pottery with pictorial decorations in dark red paint the use of a tubular drill with abrasive for stonecutting pear-shaped mace heads ripple-flaked flint knives and an advanced metallurgy. Toward the end of the period, pictographic writing on pottery, slate palettes, and stone appeared, under kings employing pharaonic iconography. Lapis lazuli trade, in the form of beads, from its only known prehistoric source – Badakshan, in northeastern Afghanistan – also reached ancient Gerzeh. Some symbols on Gerzean pottery resemble traditional hieroglyph writing, contemporaneous to pre-cuneiform Sumerian script. There is also strong archaeological evidence of Egyptian settlements in southern Israel during the Protodynastic Period (generally dated 3200 BC – 3000 BC), which have been regarded as colonies or trading entrepôts.

The Dynastic culture, which immediately followed the Gerzean, developed directly out of the Gerzean and the other Upper Egyptian cultures that preceded it gradually, during the last part of the Gerzean, the rulers in Hierakonpolis were able to create not only a cultural but also a political unification of all of Egypt, ushering in the successive dynasties of pharaonic Egypt.

The Amorites, with their Good Hadad, later understood as Seth, is quite interesting in this aspect. From the Levant, or the Arabian Peninsula the semites conquered the area occupied by the Sumerians as Akkadians.

The origin of the Etruscans (the present day Tuscany, Italy), one of the most enigmatic non-Indo-European civilizations, is under intense controversy. We found novel genetic evidences on the mitochondrial DNA (mtDNA) establishing a genetic link between Anatolia and the ancient Etruria. By way of complete mtDNA genome sequencing of a novel autochthonous Tuscan branch of haplogroup U7 (namely U7a2a), we have estimated an historical time frame for the arrival of Anatolian lineages to Tuscany ranging from 1.1 ± 0.1 to 2.3 ± 0.4 kya B.P. Thus the linguistic relationship between the names of some of the deities of the Hurrians and the Etruscans were then put to the light.

Haplogroup J2 (M172), widely believed to be associated with the spread of agriculture from Mesopotamia, Levant and Anatolia, is a subdivision of haplogroup J. It is further divided into two complementary clades, J2a-M410 and J2b-M12. J-M67 is most frequent in the Caucasus (especially Armenia and Georgia), and J-M92, which indicates affinity between Anatolia and southern Italy. Whereas J-M67* and J-M92, a subclade of haplogroup J2a that has been implicated in the ancient Greek colonization, show higher frequencies and variances in Europe and in Turkey. J-M102 illustrates population expansions from the southern Balkans. Likewise, J-M47 and J-M68 characterize very few Near Eastern and Asian samples.

Haplogroup J2a-M410, who belonged to the agricultural innovators who followed the rainfall, has been proposed that was linked to populations on ancient Crete by examining the relationship between Anatolian, Cretan, and Greek populations from around early Neolithic sites. In India it is largely confined to the upper castes with little occurrence in the middle and lower castes and is completely absent from south Indian tribes and middle and lower castes.

Haplogroup J2b-M12 was associated with Neolithic Greece (ca. 8500 – 4300 BCE) and was reported to be found in modern Crete (3.1%) and mainland Greece (Macedonia 7.0%, Thessaly 8.8%, Argolis 1.8%).

Sephardic Jews have about 29% of haplogroup J2 and Ashkenazi Jews have 23%, or 19%. It has been reported that a sample of Italian Cohens belong to Network 1.2, a group of Y chromosomes characterized by a value of the DYS413 marker less or equal to 18. This deletion has been placed in the J2a-M410 clade. However, other Jewish Cohens belong to haplogroup J1 (see Cohen modal haplotype).

Haplotype R1b, with DYS393=12, has been referenced in the literature as Haplotype 35, or ht35. They can be found in high numbers in Southeastern Europe and Western Asia. The members of this haplotype are thought to be descended from early R1b’s who found shelter in Anatolia during the Last Glacial Maximum instead of in Iberia. Descendants can be found in high numbers in the Armenian Highland and Armenia with smaller numbers throughout the Middle East, in Jewish populations, in Southeastern Europe, and in the Caucasus Mountains. There is also a sizable pocket of ht35 in Uyghur populations in western China, which is theorized to be a remnant of the Tocharians, an Indo-European speaking people that inhabited the Tarim Basin in Central Asia until later being absorbed by various Turkic peoples. Ht35 is also present in Britain in areas that were found to have a high concentration of Haplogroup J, suggesting they arrived together, most likely with the arrival of Roman soldiers.

The haplogroup is the most frequent in the Caucasus (found at over 60% in ethnic North Ossetian males and around 30% in Georgian males). Kabardinian people, of northwestern Caucasus, are known to be 29% G. Armenians are known to have around 11% of their males in HgG. G2’s are not Indo-European. They are very ancient Caucasians. Their language family was independent from all other language families. Hattis were likely related to Etruscans. Not to be confused by Hittites, Hattis were not Indo-European. They were likely Anatolian. The haplogroup G2 is seen in Uyghur Turks at 5%, Anatolian Turks at 11%, heavily concentrated on the Black Sea part, and Etruscan Tuscany people in Italy at around 15%. Uyghurs, related to the ancestors of today’s Turkey’s Turks, are a mix of European and Asian genes, almost 60 European-40% Asian.

We found traces of recent Near Eastern gene flow still present in Tuscany, especially in the archaeologically important village of Murlo. The samples from Tuscany show eastern haplogroups E3b1-M78, G2*-P15, J2a1b*-M67 and K2-M70 with frequencies very similar to those observed in Turkey and surrounding areas, but significantly different from those of neighbouring Italian regions. The microsatellite haplotypes associated to these haplogroups allow inference of ancestor lineages for Etruria and Near East whose time to the most recent common ancestors is relatively recent (about 3,500 years BP) and supports a possible non autochthonous post-Neolithic signal associated with the Etruscans.

Not only the modern Genetics prove that but even good old biological anthropologists and archaeologists had figured that out. Etruscans descend from Minor Asia because he found Urartian-like artifacts inside the tombs of the elit of the Etruscans along with similar burial customs. It is well known that Etruscan language descends from the Northwestern Caucasian linguistic group, the so called Circasian. It is descended from the Diakonof’s Alarodian family of Urarto-Hurrian languages (Hurrian and Urartian are so closely related that they were either one language or at least two extremely similar languages in the past). Some others say that it is descended from the Northeastern Caucasian group (the so called Dagestani). Anyway both groups are very similar and quite different from the Southern Caucasian linguistic group (the Cartvelian, the group from which the Hattians occured) at which Georgians constitute the greatest nation in numbers.

The Hurrians had expanded in Northern Syria, Caucasus, Zagros (where in addition with other tribes formed the Mittani and the Kassites) and when the original Hittites (the Nesites of Kanesh) were weakened due to internal political strife, the Hurrians took the opportunity and entered Minor Asia. That’s why we have Later Hittite royal names of Hurrian origin, like Urshi-Teshub, taking over. Only latter with the Kingdom of Kizzuwatna and the Luwians coming to power were the Hurrians pushed south and southwestern to the Aegean and the Mediterranean shores of Anatolia, where they created people of mixed origin like the Cilicians, the Lycians, the Pisidians, the Sidites etc. by merging with the Luwian original stock that was settled there.

After the Greeks sacked Troy, new peoples entered Anatolia from the West. These where the Phrygians and proto Armenians, both Indoeuropean (as the Luwians were too). That forced Hurrians and the other neighboring peoples to evacuate their lands and to become thieves, pirates and to give birth to the phenomenon of the Sea Peoples who traveled across all Mediterranean and reached even to Italy. There they conquered Proto Italian tribes and formed the Villanova culture. That culture gave birth to the nation of Etruscans who in later times was separated in northern and southern Etruscans. The southern were destroyed by Roman conquest, but the northern still survive (racially speaking) in Raetia, a canton of Switzerland, where they speak the Raetoromanic language, a mix of some Etruscan with Latin. For example they have the word Zinake and the Etruscans had it too (it’s the equivalent of Tinake in Hurrian). They also have words with Etruscan suffixes even nowadays.

The discovery of a sophisticated city with monumental architecture, plumbing, stonework, and a large population contradicts the idea that Hurrians were a roving mountain people in a strange land. Far from being yet another rough nomadic tribe, such as the Amorites or Kassites who were latecomers to the Mesopotamian party, the Hurrians and their unique language, music, deities, and rituals may have played a key role in shaping the first cities, empires, and states. The language has died, the music faded, and the rituals are forgotten. But thanks to the sculptors, stone masons, and seal carvers at Urkesh, Hurrian creativity can shine once again.

That idea is at odds with a long-held belief among scholars that the Hurrians arrived much later from the Caucasus or some other distant region to the northeast, drawn to the fringes of civilization after the rise of the great southern Sumerian centers of Ur, Uruk, and Nippur. Scholars long assumed that the Hurrians arrived in the middle of the third millennium B.C., and eventually settled down and adopted cuneiform as a script and built their own cities. That theory is based on linguistic associations with Caucasus’ languages and the fact that Hurrian names are absent from the historical record until Akkadian times.

The haplogroups G and J, representing the peoples of the Middle East. The high mountains blocked progress of the glaciers that were covering most of Europe and Asia, allowing a refuge for humans and animals. Haplogroup G is still common in the Caucasus region (including Armenia, Georgia, and Azerbaijan) and in the neighboring Near East. Men expanding out of the Near East carried G across much of southern Europe and northern Africa. A separate, smaller migration carried G eastward, where it is seen in low frequencies in groups as far east as China.

Alternatively, the haplogroup arose on the southwestern slopes of the Himalayas, such as Kashmir, which better explains its presence in south, southeastern, central and southwestern Asia. It is known the Indo-European Scythian people originated in central Asia the ancestors of the Ossetians moved to the Caucasus after the Mongol advance.

Regardless of origin, whether on the northern edge of the Middle East or its far eastern edge, due to its genesis in southern Asia and its relatively great time depth, the members carrying this haplogroup were incorporated into many ancient ethnic groups in the greater region, from proto-Indo-Europeans north of the Middle East on the Russian steppes, to Semitic language speakers to Dravidian speakers and likely Babylonians as well. As further genetic testing of archeological remains continues, the history of haplogroup G will be known with more detail in the future.

Kura Araxes culture, developing out of the Shulaveri Shomu culture and contemporary with the Maykop culture, is the next step before the Yamna and Catacombe culture are all recognizerd as having haplogroup G. The initial distribution of haplogroup G in Europe may reflect a migration of agriculture-bringing Anatolian people into the Mediterranean Basin. Armenians are known to have around 11% of their males in HgG. The presence of haplogroups I, J and G in the population Finistérienne witnesses the migration of people from the Indo-European cradle to Western Europe.

A genetic study based on modern male Anatolian y-chromosome DNA has revealed gene flow from multiple geographic origins which may correspond to various migrations over time. The predominant male lineages of Anatolian males are shared with European and neighboring Near Eastern populations (94.1%). Lineages related to Central Asia, India, and Africa were far less prevalent among the males sampled. No specific lineage was determined or identified as “Hittite”, however the y-chromosome haplogroup G-M201 was implied to have a possible association with the Hattians.

Kurdish languages belong to the Iranian branch of the Indo-European language family. What is the genetic relationship between Indo-European speaking Kurdish groups and other West Asian Indo-European and non-Indo-European speaking groups? For both mtDNA and the Y-chromosome, all Kurdish groups are more similar to West Asians than to Central Asian, Caucasian, or European groups, and these differences are significant in most cases. However, for mtDNA, Kurdish groups are all most similar to European groups (after West Asians), whereas for the Y-chromosome Kurds are more similar to Caucasians and Central Asians (after West Asians) than to Europeans.

It has been suggested that some Near Eastern mtDNA haplotypes, among them Kurdish ones from east Turkey, presumably originated in Europe and were associated with back-migrations from Europe to the Near East, which may explain the close relationship of Kurdish and European groups with respect to mtDNA. Subsequent migrations involving the Caucasus and Central Asia, that were largely male-mediated, could explain the closer relationship of Kurdish Y-chromosomes to Caucasian/Central Asian Y-chromosomes than to European Y-chromosomes. Kurds migrated into the Caucasus at the end of the 19th and beginning of the 20th centuries from Turkey and/or Iran.

When compared with published data from other Kurdish groups and from European, Caucasian, and West and Central Asian groups, Kurdish groups are most similar genetically to other West Asian groups, and most distant from Central Asian groups, for both mtDNA and the Y-chromosome. However, Kurdish groups show a closer relationship with European groups than with Caucasian groups based on mtDNA, but the opposite based on the Y-chromosome, indicating some differences in their maternal and paternal histories. The genetic data indicate that the Georgian Kurdish group experienced a bottleneck effect during their migration to the Caucasus, and that they have not had detectable admixture with their geographic neighbours in Georgia. Our results also do not support the hypothesis of the origin of the Zazaki speaking group being in northern Iran genetically they are more similar to other Kurdish groups.

The Hurrians, inhabiting largely the area of modern Kurdistan, spread widely to many parts of the Ancient Near East long before the second millennium BC. The area later occupied by Hurrians was the centre of the Chalcolithic Halaf culture, and Hurrians are thought to have also been the Khirbet Kerak culture of Syro-Palestine. However, in most parts the Hurrians made up only a minority of the population. A Hurrian population majority existed only in the Khabur River Valley and in the kingdom of Arrapha. By the first millennium BC the Hurrians had been assimilated with other peoples, except perhaps in the kingdom of Urartu. It was generally believed that they came from the Armenian Mountains.

Most Indo-Europeanists’ estimates of dating PIE lie between 4500 and 2500 BC: It is unlikely that late PIE (even after the separation of the Anatolian branch) post-dates 2500 BC, since Proto-Indo-Iranian is usually dated to just before 2000 BC. On the other hand, it is not very likely that early PIE predates 4500 BC, because the reconstructed vocabulary strongly suggests a culture spanning the Chalcolithic and Early Bronze Age, perhaps with knowledge of the wheel, metalworking and the domestication of the horse. This conflicts with the early Neolithic (8th millennium) date of Gray and Atkinson, which, even if accepted, loses significance in distinguishing between the Anatolian and the Kurgan model with Renfrew’s 2003 revision postulating a secondary Urheimat in 5000 BC, not 7000 BC.

Early separation (5000 BC) of “Northwestern IE” (Germanic, Celtic and Italic, compare Alteuropäisch) from “Balkan PIE” (Graeco-Aryan-Balto-Slavic) postulates 1500 years of common evolution of Graeco-Aryan-Balto-Slavic after separation from the Northwestern dialects. This is incompatible with the Kurgan topology of the Indo-European family tree, and with mainstream linguistics which places Balto-Slavic no closer to Indo-Iranian than to Germanic or Italic.

Reconstructions of a Bronze Age PIE society based on vocabulary items like “wheel” do not necessarily hold for the Anatolian branch, which is more frequently admitted to have possibly separated in the Chalcolithic. In Renfrew’s revised 2003 scheme, thus, the “wheel” or “horse” criticism applies only to the “Northwestern IE”/”Balkan PIE”/”Early Steppe PIE” split at 5000 BC. Renfrew’s revised “Indo-Hittite” scenario has thus approached the Kurgan model at least in terms of time depth, with a split of “PIE proper” in 5000 BC, essentially proposing a time frame of the order of one millennium earlier than that of the mainstream view, as opposed to four millennia in earlier versions.

Watch the video: History of the Armenian Language